طرح پرورش شتر پرواری و داشتی و فرآوری شیر شتر

پرورش شتر در سال های اخیر به عنوان یکی از پر سودترین بخش های دامداری در کشور مورد توجه بیشتر قرار گرفته است. این حیوان به دلیل شرایط خاص فیزیکی برای زندگی در شرایط سخت مناسب است. مناطق بیابانی و نیمه بیابانی که نیمی از مساحت کشور را تشکیل می دهد بستر طبیعی و ارزان قیمتی است برای توسعه صنعت شتر است. شتر با قناعتش در خوراک و آب در مقابل بیماری ها و از همه مهم تر اختلاف دما بسیار مقاوم است. شتر، از حیوانات سوددهی است که در برخی از مناطق ایران بصورت سنتی نگهداری می شود.(طرح پرورش شتر پرواری و داشتی و فرآوری شیر شتر)

این صنعت در کشور سابقه‌ای دیرینه دارد و گذشتگان از دیرباز از کرک، مو، شیر و گوشت شتر استفاده می‌کردند. صنعت شترداری فواید بسیار زیادی دارد که عواید زیادی را نصیب بهره برداران خود می‌کند و از پوست، گوشت، شیر، کرک، و کوهان شتر می‌توان استفاده کرد و استفاده از هرکدام از این موارد می‌تواند صنعت پرورش شتر را به صنعتی سودآور تبدیل کند.

شتر حیوان نشخوار کننده ، بدون شاخ و زوج سمی است که به گروه پستانداران تعلق دارد . شتر داراي چهار اندام خلفی و قدامی بلند و قوی است که هر کدام به کف پائی عریض و خشن منتهی می گردد که داراي ناخن هائی ضعیف و رشد نایافته بوده و براي راه رفتن بر روي شن هاي صحرا سازگاري یافته است این حیوان داراي گردنی دراز و منحنی است . سر شتر مستطیل شکل و لب هاي بالائی او شکافته است . دندان هاي پیش و نیش وي قوي و برنده است و توانائی گاز گرفتن عمیق را به حیوان داده است .
شتر آسیائی دو کوهانه است که کوهان اول بر روی کمر و کوهان دوم بر روي کپل حیوان قرار دارد و شتر در آن اقدام به ذخیره سازي غذا می کند . رنگ پشم این گونه شترها سرخ _خاکستری است و پشم ها به صورت انبوه و بلند در پشت گردن و در اطراف بخش بالائی اندام هاي خلفی و قدامی رشد می کنند. تعداد زیادي از این گونه شترها در منطقه آسیاي میانه وجود دارد که برخی از آنها جهت سواري مورد استفاده قرار می گیرند. گونه دیگر شتر ، شتر عربی یا یک کوهانه است که این شتر در صحراهاي کشورهاي عربی و آفریقائی وجود دارد.
شتر حیوان مفیدي است وکاربردهاي فراوانی دارد . این حیوان علاوه بر اینکه وسیله اصلی رفت و آمد ساکنین صحراست ، از سوئی دیگر می تواند غذاي آدمی و وسایل مورد نیاز دیگر را به انسان عرضه کند و انسان می تواند بوسیله تغذیه با شیر شتر و گوشت شتر ، تا هفته ها در صحرا زنده بماند . هم چنین می توان از چربی کوهان به جاي کره استفاده کرد و پشم شتر را در ساختن خیمه ها ، پتو ، فرش ،لباس هاي پشمی ،طناب و ریسمان به کار برد . هم چنین می توان از مدفوع خشک شده شتر براي روشن کردن آتش استفاده کرد و پس از کشتار شتر می توان از پوست آن براي ساختن کفش ، و مشک و غیره ، ….استفاده کرد . شتر از حیواناتی است که با محیط هاي خشک و بی آب و علف و صحرا سازگار شده واین سازگاري باعث شده است که به خوبی قادرباشد آب و هواي گرم و خشک، بی آبی و کم غذائی را تحمل نماید این حیوان با کمترین هزینه ممکن برای نگهداری به دلیل دستگاه خاص گوارشی منحصر به فرد، بی ارزشترین گیاهان را از لحاظ تغذیه ای تبدیل به سلولز و انرژی می کند و این درحالی است که در شرایط کم آبی نیز این حیوان تا مدتها هیچ نیازی به آب ندارد. این خصوصیات شتر را به سرمایه ای سرگردان در کویر تبدیل کرده است. شتر در استفاده از مراتع با هیچ دام دیگری رقابت ندارد و از علوفه ای استفاده می کند که توسط سایر دام ها استفاده نمی شود.

تولیدات شتر

شیر

شیر شتر که به دوغ شتر هم معروف است دارای خواص بی‌شماری است که به برخی از آنها اشاره خواهیم کرد. شیر شتر گرم و یا سرد آن نسبت به گاو و گوسفند خوشمزه‌تر می‌باشد و چربی آن نیز سبک‌تر است. شیر شتر برای درمان بیماری‌های کبد و کم خونی و سل و بیماری‌های هنگام پیری و شکنندگی استخوان‌ها و نرمی استخوان در کودکان و برای درمان سرماخوردگی، تب و آنفولانزا و همچنین درمان هپاتیت ب مفید است. شتر می‌تواند مقدار زیادی در حدود ۴ تا ۸ کیلوگرم در روز شیر دهد و این میزان در برخی اوقات به ۱۲ تا ۱۵ کیلوگرم در روز می‌رسد، در مقابل گاوها،‌ قادر به تولید این مقدار شیر در شرایط آب و هوائی گرم و مراتع فقیر که غیر از درختچه‌ها و گیاهان سوزنی چیزی ندارد،‌ نیستند. دوره شیر دوشی در شترهای ماده بین ۱۰ تا ۱۸ ماه بوده و متوسط تولید روزانه شیر مابین ۸ تا ۱۰ لیتر است.

گوشت

کمبود پروتئین حیوانی و افزایش جمعیت باعث گردیده که همه ساله ارز زیادی جهت خرید گوشت از مملکت خارج گردد با توجه به اقلیم مناسب پرورش شتر و تعداد جمعیت شتر در کشور و با رشد و توسعه متعادل می توان از گوشت آن پاره ای از نیاز جامعه را بر طرف نمود. مصرف گوشت شتر در تمام نقاط کشور متداول نبوده ولی در اغلب مناطق شتر خیز رواج دارد مناطقی مانند استان خراسان، سمنان، تهران، قم، اصفهان، یزد، کرمان، بخصوص در بخش ها و روستاهای حاشیه کویرهای ایران پروار بندی و مصرف گوشت شتر متداول است، همچنین میزان تولید گوشت شتر در کشور ۴۶۰۰ تن در سال برآورد شده است. این گوشت در مقایسه با گوشت گاو از میزان پروتئین و چربی کمتری برخوردار بوده و در مقایسه با سایر گوشت‌های دیگر حاوی سدیم بیشتر و پتاسیم کمتری است. میانگین وزن لاشه این حیوان ۲۱۶ کیلوگرم و بازده لاشه آن را ۴۹ درصد می باشد.

پوست و پشم

از موی شتر، رو اندازی به‌ نام خرسک و پوزه بند تولید و همچنین از پوست آن برای تهیه کیف، کفش، زین و کمربند استفاده می‌شود. پشم شتر برای عبابافی استفاده می‌شود و عبایی که در شهرستان دشتی در استان بوشهر با این پشم‌ها بافته می‌شود، شهرت جهانی دارد. از پیخال کاملاً خشک آن به عنوان سوخت استفاده می‌گردد و میزان چربی موجود در کوهان شتر دوکوهانه در حدود ۱۰۰ کیلوگرم برآورد می‌‌شود و به عبارت دیگر می‌توان گفت کمتر قسمتی از شتر وجود دارد که بی‌مصرف و دور انداختنی باشد.

انواع سیستم های پرواربندی شتر

می توان به 3 صورت پروار بندی را انجام داد:
1-پرواربندی به روش باز یا مرتعی که در این سیستم دام در مراتع چرا نموده و هیچ گونه تغذیه دستی در اختیار دام قرار نخواهد گرفت. این روش پرواربندی شتر،در سالهای پر باران انجام می شود
2-پروار بندی به روش نیمه بسته یا نیمه باز که در این روش دام در مرتع چرا نموده و شب ها در جایگاه ساده ای مقداری کنسانتره در اختیار دام قرار می دهند.
3-پروار بندی به روش بسته که دام را در جایگاه بسته ای محصور می کنند و تغذیه صد در صد به صورت دستی انجام می گیرد.در این روش جایگاه دام از 2 قسمت بهاربند و فضای سرپوشیده یا سایبان تشکیل گردیده و انبار ذخیره ی کنسانتره و هانکار علوفه نیز برای آن واحد در نظر می گیرند.
پیشنهاد می شود به ازای هر 6 نفر شتر به طور میانگین 3 متر مربع سایبان و 6 متر مربع بهاربند با مصالح ارزان قیمت بومی و عرف معماری محلی ساخته شود.
ضمنا توصیه می گردد جهت احداث آخور و آبشخور به ازای هر نفر شتر 1متر آخور و 0.5 متر آبشخور در نظر گرفته شود.
1- سن بلوغ :
شتر از جمله حیواناتی است که دیر بالغ میشود . شتر ماده در سن 3 سالگی و شتر نر در سن 4-5 سالگی به بلوغ جنسی می رسد . ولی مناسب ترین سن برای استفاده از شتر سن 8 سالگی است.
2- دوره آبستنی شتر : 370تا 390روز
3- اولین زایش : اواخر سن 4 سالگی و یا در سن 5 سالگی
4- شروع زمان شیردهی :
شیردهی شتر از سن 5 سالگی شروع میشود . از ماه پنجم یا ششم حاملگی ممکن است شیردهی شتر متوقف شود .
5- عمر اقتصادی شتر :
شتر تا سن 20 سالگی می تواند حامله شود . در این مدت 7 تا 8 کره تولید می کند .
6- نامهای محلی انواع شتر
1-6- لوک – شتر نر بعد از سه سالگی (بالغ)
2-6- لوکچه – شتر نر از یک سالگی تا سه سالگی
3-6- مجی – شتر ماده از یک سالگی تا سه سالگی
4-6- اروانه – شتر ماده بعد از سه سالگی ( بالغ)
5-6- دیلاغ – بچه شتر تا یک سالگی
6-6- حاشی – بچه شتر تا یک سالگی
7- درصد تلفات سالیانه : 1 تا 2 درصد
8- درصد کره گیری : با توجه به میزان موفقیت تلقیح 65 درصد در سال
9- وزن کره شتر هنگام تولد: بسته به نوع شتر 25 تا 52 کیلوگرم
10- وزن شتر بالغ :
وزن زنده شتر بسته به نوع آن متفاوت است وزن شتر ماده یک کوهان در ایران حدود 350کیلوگرم و شتر نر در صورت پروار به 530کیلوگرم بالغ خواهد شد . بزرگترین و سنگین ترین شترها دورگه ها ( تلاقی شترهای یک کوهان با شترهای دو کوهان) هستند که وزن زنده آنها به 650 کیلوگرم نیز می رسد .

11- تولید شیر :
بسته به نژاد آن متفاوت است در ایران با توجه به تغذیه کره از شیر مادر تولید شیر چندان قابل توجه نیست . بطور متوسط در یک دوره شیرواری 18 ماهه می توان حدود 300 تا 500 کیلوگرم از شتر ماده یک کوهان شیر گرفت . چربی شیر شتر حدود 3 درصد است .
12- تولید پشم :
در طول یک سال در شتر ماده یک کوهان بسته به جثه و نژاد آن 5/1 تا 3 کیلوگرم و در شتر نر 2 تا 4 کیلوگرم و در بچه شتر حدود 1 کیلوگرم می باشد .
13- قدرت حمل بار :
شترهایی که برای حمل بار مورد استفاده قرار میگیرند می توانند حدود 200کیلوگرم بار را تا مسافت 30 الی 60 کیلومتر طی نمایند.
14- شتر نر مورد نیاز برای جفتگیری : به ازای هر 40 نفر شتر ماده یک نفر شتر نر در نظر گرفته می شود .
15- تغذیه شتر :
شتر معمولا از گیاهان مرتعی تغذیه می کند و ممکن است در روز حدود 20 کیلوگرم از انواع علوفه موجود در مرتع تغذیه نماید .
16- مدت پروار : 100 روز در نظر گرفته شود .
17- افزایش وزن روزانه :
رقم مستندی بدست نیامده ولی پرواربندان شتر در یزد 700-800گرم در روز برآورد نموده اند .
18- ضریب تبدیل : در این زمینه نیز رقم مستندی بدست نیامده و برآورد پرواربندای 8 کیلو علوفه به ازای یک کیلوگرم افزایش وزن دام است.

محصولات لبنی شتر و مصرف آن‌ها

محصولات لبنی شتر و مصرف آن‌ها
معمولاً مقدار زیادی از شیر شتر برای تولید محصولات لبنی باقی نمی‌ماند، چون این شیر هم باید برای تغذیه بچه‌های خودشان استفاده شود و هم برای مصرف انسان. علاوه بر این ترکیب شیر شتر اجازه تولید برخی محصولاتی را که از شیر گاو، گوسفند و بز تهیه می‌شود، را نمی‌دهد. هرچند محصولات متنوع لبنی از شیر شتر تولید می‌شود و خود شیر هم علاوه بر تغذیه، برای اهداف دیگری هم مورد استفاده قرار می‌گیرد.
چون در اکثر جوامع روستایی، شیر مصرفی مردم از بیش از یک نوع حیوان اهلی تهیه می‌شود، محصولات آنها هم از مخلوطی از شیر آن حیوانات تولید می‌شود. درنتیجه اغلب نمی‌دانیم برخی از این محصولات را می‌توان به‌تنهایی از شیر شتر تولید کرد یا نه. این مخلوط معمولاً ترکیب شیر شتر با شیر بز تازه یا زده شده است. این مخلوط‌ها با اضافه کردن مقادیر خاصی از شیر شتر به‌دست می‌آید تا زمانی که طعم مطلوب ایجاد شود

همه جوامع از شیر شتر، فرآورده نمی‌گیرند. مثلاً در اتیوپی اجازه فرآوری و فروش شیر شترهای آفار (Afar) را نمی‌دهند.

اگر شیر شتر تازه مصرف نشود، باید فوراً آن را عمل‌آوری کنند، هم به‌خاطر کم شدن کیفیت و هم به‌خاطر فاسد شدن آن در معرض هوا.
عقاید و خرافات بسیاری درباره شیر و شیردوشی وجود دارد. گاهی تنها اعضای خاصی از خانواده می‌توانند حیوانات را به چرا ببرند و برخی قبایل شتردار عقیده دارند که شیر علاوه بر ویژگیهای دارویی، خواص شگفت‌انگیز و جادویی هم دارد.

محصولات شیر شتر تخمیر شده و ترش شده
در شرایط گرمسیری، شیر خام ماندگاری زیادی ندارد و در واقع تخمیر آن راهی است برای اینکه عمر کوتاهی نداشته باشد.
شیر تخمیر شده در مناطق مختلف جهان اسامی متفاوتی دارد. در قزاقستان به آن کَفیر می‌گویند. در ارمنستان، ماتزون matzon؛ در هند، داهدی dahdi؛ در ساردینیا، گیودو gioddu؛ در بلغارستان، یوگرت yoghurt؛ و در سوریه، اسرائیل و مصر؛ لهبن lehben. برای تخمیر شیر، اول آن را تا نقطه جوش گرما می‌دهند تا باکتریهای آن کشته شود، بعد می‌گذارند دمایش به دمای بدن برسد و مقدار کمی از شیری را که قبلاً تخمیر شده به آن اضافه می‌کنند تا نقش محرک تخمیر را بازی کند. سپس شیر را خوب هم می‌زنند و یک شب در دمای محیط نگه می‌دارند؛ صبح فردا شیر بریده است.
در این مرحله شیر شتر یک نوع مزه ترش گرفته و طعم و بوی خاص شیر تخمیر شده را دارد. باکتری پاتوجنیک با جوشاندن شیر کشته شده و در شرایط جدید، رشد دوباره آنها سخت است، بنابراین مطمئنیم در این مرحله شیر آلوده نمی‌شود. در نتیجه محصولات لبنی تخمیر شده برای مدتی قابل خوردن هستند.

معمولاً مقدار زیادی از شیر شتر برای تولید محصولات لبنی باقی نمی‌ماند، چون این شیر هم باید برای تغذیه بچه‌های خودشان استفاده شود و هم برای مصرف انسان. علاوه بر این ترکیب شیر شتر اجازه تولید برخی محصولاتی را که از شیر گاو، گوسفند و بز تهیه می‌شود، را نمی‌دهد. هرچند محصولات متنوع لبنی از شیر شتر تولید می‌شود و خود شیر هم علاوه بر تغذیه، برای اهداف دیگری هم مورد استفاده قرار می‌گیرد.
چون در اکثر جوامع روستایی، شیر مصرفی مردم از بیش از یک نوع حیوان اهلی تهیه می‌شود، محصولات آنها هم از مخلوطی از شیر آن حیوانات تولید می‌شود. درنتیجه اغلب نمی‌دانیم برخی از این محصولات را می‌توان به‌تنهایی از شیر شتر تولید کرد یا نه. این مخلوط معمولاً ترکیب شیر شتر با شیر بز تازه یا زده شده است. این مخلوط‌ها با اضافه کردن مقادیر خاصی از شیر شتر به‌دست می‌آید تا زمانی که طعم مطلوب ایجاد شود.
همه جوامع از شیر شتر، فرآورده نمی‌گیرند. مثلاً در اتیوپی اجازه فرآوری و فروش شیر شترهای آفار (Afar) را نمی‌دهند.
اگر شیر شتر تازه مصرف نشود، باید فوراً آن را عمل‌آوری کنند، هم به‌خاطر کم شدن کیفیت و هم به‌خاطر فاسد شدن آن در معرض هوا.
عقاید و خرافات بسیاری درباره شیر و شیردوشی وجود دارد. گاهی تنها اعضای خاصی از خانواده می‌توانند حیوانات را به چرا ببرند و برخی قبایل شتردار عقیده دارند که شیر علاوه بر ویژگیهای دارویی، خواص شگفت‌انگیز و جادویی هم دارد.

محصولات شیر شتر تخمیر شده و ترش شده
در شرایط گرمسیری، شیر خام ماندگاری زیادی ندارد و در واقع تخمیر آن راهی است برای اینکه عمر کوتاهی نداشته باشد.
شیر تخمیر شده در مناطق مختلف جهان اسامی متفاوتی دارد. در قزاقستان به آن کَفیر می‌گویند. در ارمنستان، ماتزون matzon؛ در هند، داهدی dahdi؛ در ساردینیا، گیودو gioddu؛ در بلغارستان، یوگرت yoghurt؛ و در سوریه، اسرائیل و مصر؛ لهبن lehben.
برای تخمیر شیر، اول آن را تا نقطه جوش گرما می‌دهند تا باکتریهای آن کشته شود، بعد می‌گذارند دمایش به دمای بدن برسد و مقدار کمی از شیری را که قبلاً تخمیر شده به آن اضافه می‌کنند تا نقش محرک تخمیر را بازی کند. سپس شیر را خوب هم می‌زنند و یک شب در دمای محیط نگه می‌دارند؛ صبح فردا شیر بریده است.
در این مرحله شیر شتر یک نوع مزه ترش گرفته و طعم و بوی خاص شیر تخمیر شده را دارد. باکتری پاتوجنیک با جوشاندن شیر کشته شده و در شرایط جدید، رشد دوباره آنها سخت است، بنابراین مطمئنیم در این مرحله شیر آلوده نمی‌شود. در نتیجه محصولات لبنی تخمیر شده برای مدتی قابل خوردن هستند.

کراسکوف (kheraskov) این شیوه را برای تولید اقتصادی کفیر از شیر شتر توضیح داد: شیر را در C°۸۵ پاستوریزه می‌کنند تا از شر باکتری پاتوجنیک خلاص شود، بعد آن را تا C °۳۰-°۲۶ خنک می‌کنند؛ سپس با ۳ تا ۶ درصد از کفیر مایه‌کوبی می‌کنند، بعد آن را در بطری می‌ریزند. پس از گرم کردن آن در دمای C° ۲۶-°۲۰ به مدت ۸ تا ۱۲ ساعت، لخته نرمی ایجاد می‌شود که اسیدتیه آن به T °۷۰-°۶۰ می‌رسد. بعد به محصول به‌دست آمده اجازه می‌دهند به مدت ۲۴ تا ۲۸ ساعت در دمای ۶ تا ۸ درجه عمل بیاید. محصول نهایی طعمی دلپذیر و غلظتی کرِم‌مانند دارد، و سفید و بدون گاز است. اسیدتیه کفیر یک‌روزه در محدوده T°۹۵ و مقدار الکل آن حدود ۴ درصد است.
چال (chal) یا شوبات (shubat) یک نوشابه گازدار با طعم ترش است. برای آماده‌سازی چال، اول آن را در یک کیسه پوستی یا کوزه سرامیکی ترش می‌کنند؛ معمولاً گنجایش این ظرف ۳۰ کیلوگرم است. شیری که قبلاً ترش شده را به شیر تازه اضافه می‌کنند، سپس خوب مخلوط کرده و طی ۳ تا ۴ روز شیر تازه به مخلوط اضافه می‌کنند. بالاخره مقدار محصول نهایی باید ۳ تا ۵ برابر مقداری باشد که در ابتدا اضافه شد. این بهترین نسبت چال است.
شیر شتر در دمای زیر ۱۰ درجه تا ۷۲ ساعت ترش نمی‌شود اما در دمای C°۳۰ تقریباً در ۸ ساعت ترش می‌شود، در حالی که شیر گاو ظرف ۳ ساعت در دمای ۳۰ درجه ترش می‌شود. مقایسه بین ترکیب شیر شتر و چال به شرح زیر است:

چال حاوی لاکتوباسیلی لاکتیک، استروپتوکوک و مخمر است. با استفاده از کشت لاکتوباسیلوس،کسِی (casei)، استریپتوکوک، و مخمرهای لاکتوز و شیر تخمیر شده در گرما، به‌مدت ۸ ساعت در C°۲۵ و بعد ۱۶ ساعت در C°۲۰ با موفقیت چال به‌دست آوردیم.
گرچه پاستوریزه کردن معمولاً بر کیفیت شیر تأثیر نمی‌گذارد، ولی پاستوریزه کردن در C °۸۵ به مدت ۵ دقیقه طعم بدی به شیر می‌دهد. چال حاصل از از کشت خالص لاکتوباسیلوس،استریپتوکوک، و گونه‌هایی از تورولا (Torula) نسبت به شیری که از آن ساخته شده، مواد جامد غیرچرب و لاکتوز کمتری دارد و حاوی ۰.۰۵ تا ۱.۲ درصد CO۲ است.
در مغولستان تارَگ (Tarag) یک محصول لبنی کشت شده شبیه ماست است، همچنین اوندا (Unda) محصولی است که از تخمیر لاکتیک، الکلِ شیر شتر و سایر حیوانات به‌دست می‌آید.
در منطقه احقّر، در صحرای افریقا، شیر به روشی شبیه آنچه در بالا گفتیم تخمیر می‌شود. شیر حیوانات را در کوزه‌های خاصی از جنس چوب تماری (Tamari) می‌دوشند که ۲ تا ۳ لیتر گنجایش دارد. شیر در کوزه‌ها مخلوط می‌شود و اگر فوراً آن را ننوشند، در محفظه‌هایی از جنس پوست حیوانات نگه می‌دارند. شیر در این محفظه‌های پوستی ترش می‌شود. شیر روز قبل با شیر تازه مخلوط می‌شود تا ترش شود.
تغییرات زیادی در درصد چربی محصولات لبنی شتر وجود دارد؛ چون به حیوانات فقط هر ۴ تا ۵ روز آب می‌دهند و کمبود آب آشامیدنی می‌تواند باعث کاهش درصد چربی شود؛ به این ترتیب دلیل مقدار متغیر چربی مشخص می‌شود.

لهبن را با شیرین کردن شیر تازه هم به‌دست می‌آورند. اضافه کردن آب به این مخلوط، مدت نگهداری را طولانی‌تر می‌کند. این لهبن را می‌توان ۵ تا ۶ روز در تابستان و تا ۱۰ روز در زمستان نگه داشت.
در ادامه شیوه‌های تولید کره و محصولات لبنی بدون چربی شتر را به‌طور خلاصه توضیح می‌دهیم:
شیر تازه را در پوست بز می‌ریزند و اجازه می‌دهند ۱۲ تا ۲۴ ساعت در دمای ۲۵ تا ۳۰ درجه تخمیر شود. بعد شیر تخمیر شده را ۱۵ تا ۲۰ دقیقه در دمای C °۱۸-۱۲ می‌زنند. در این فرآیند کره و شیر بی‌چربی به‌دست می‌آید.
کره را با یک عامل صاف کننده مخلوط کرده و ۳۰ دقیقه در دمای ۱۰۰ تا C°۱۲۰ حرارت می‌دهند تا چربی کره به‌دست بیاید.
از شیر بدون چربی، برای تولید پنیر خشک یا آماده کردن سوپ استفاده می‌کنند، یا وقتی سس یا آب تازه اضافه شده باشد، فوراً مورد استفاده قرار می‌گیرد.
گاهی شیر تخمیر شده را به همراه کمی آب، می‌زنند و به آن ماتا (Matta) می‌گویند. اگر مقدار آب اضافه شده بیشتر باشد و کره را بردارند آن را لگسی (Lagsi) می‌نامند. اینها نوشیدنیهای مطبوع و مغذی در گرمای تابستان هستند.
لاکتوز به‌وسیله باکتریها به اسید لاکتیک تبدیل می‌شود و به‌وسیله مخمرها به الکل. معمولاً به‌خاطر رشد سریع باکتریهای سازنده اسید لاکتیک که رشد مخمرها را کاهش می‌دهد، هیچ الکلی در ماست وجود ندارد.(طرح پرورش شتر پرواری و داشتی و فرآوری شیر شتر)

خوا (khoa)؛ و سایر محصولات لبنی تخمیر نشده
خوا از خشک کردن مقدار کمی شیر روی یک آتش داغ و یکنواخت به‌دست می‌آید؛ در این فرآیند شیر را مرتب هم می‌زنند تا نسوزد. اول، آنچه باقی می‌ماند غلظتی کره مانند دارد، ولی بعد از خنک شدن به خمیری نیمه‌جامد با طعمی شیرین تبدیل می‌شود. خوا را می‌توان حدود ۲۰۰ روز نگه داشت. اگر شکر به آن اضافه کنیم مدت نگه‌داری‌اش بیشتر می‌شود.

رَبری
رَبری (Rabbri) هم با حرارت دادن شیر در یک ماهی‌تابه کم‌عمق آهنی روی آتش درست می‌شود. تفاوت آن با خوا این است که مواد جامد آن به‌صورت پیاپی از لایه نازک شیر دلمه شده روی سطح برداشته می‌شوند؛ بعد اجازه می‌دهند محصول خنک شود. وقتی مقدار شیر به یک پنجم تا یک هشتم مقدار اولیه رسید، آن را از روی آتش برمی‌دارند. حالا به آرامی، طوری‌که تکه‌های تشکیل شده خراب نشوند هم می‌زنند، و شکر را اضافه می‌کنند و اجازه می‌دهند خنک شود.

مالای
برای درست کردن مالای (Malai) مقادیر زیادی از شیر را روی آتش یکنواخت می‌گذاریم تا آهسته آهسته بجوشد و لایه منحنی از چربی و شیر و پروتئین‌های دلمه شده روی سطح تشکیل شود؛ بعد آن را برمی‌دارند و اجازه می‌دهند خنک شود.

کره و محصولات مشتق شده از آن
طبق گفته برخی نویسندگان از شیر شتر کَره هم درست می‌شود، ولی برخی قاطعانه می‌گویند نمی‌توان از شیر شتر کره گرفت؛ آماده‌سازی کره از شیر شتر به‌خاطر ویژگیهای منحصر به فرد چربی شیر به آسانیِ کره‌گیری از شیر سایر حیوانات نیست. چرا که چربی به‌صورت گلبولهای کوچک در شیر پخش شده است. به‌علاوه ظاهراً چربی وابسته به «پروتئین استو» تفاوت بسیاری در ترکیب اسید چرب وجود دارد. نمونه‌هایی از کره شتر به‌طور منحصر به فردی غنی از اسیدهای چرب غیراشباع هستند. اسیدهای چرب بسیار کمی با زنجیره‌های کوتاهتر از اسید لوریک C-۱۲ وجود دارند. این کره در مقایسه با کره گرفته شده از شیر سایر حیوانات حاوی مقادیر نرمالی از اسید پالمیتیک C-۱۶ است و مقدار بسیار بالایی از اسیدهای غیراشباع اولنیک C-۱۸ و لیونتیک است.
توراگ‌ها (Turag) در بنگلادش عقیده دارند شیر شتر مخصوصاً برای بیماران، جوانان و سالخوردگان مفید است، این اعتقاد احتمالاً به‌خاطر ترکیب چربی و مقدار ویتامین آن است.
می‌توان از شیر شتر، کره درست کرد. ناس (knoess) مشاهده کرد کره را می‌توان بعد از ۱۵ تا ۲۰ دقیقه زدن شیر به‌دست آورد. در حالی که طبق نظر شلاش (Shalash) این فرآیند حدود ۴ ساعت طول می‌کشد. مطالعات نشان می‌دهد با زدن شیر تازه شتر، در دمای C °۲۵-۲۴ در یک مخلوط کن خاص، می‌توان کره درست کرد. در دمای پایین‌تر، خامه شیر شتر، زده نمی‌شود.
مقدار آب کره شتر حدود ۱۳ درصد و اسیدتیه آن T °۳.۳ است. گرانش خاص آن ۰.۹۲۳ است و در C°۴۴.۵ ذوب می‌شود. از این کره برای پخت و پز استفاده می‌کنند و آن را به‌تنهایی نمی‌خورند. گاهی هم خانمها از آن برای آرایش استفاده می‌کنند.(طرح پرورش شتر پرواری و داشتی و فرآوری شیر شتر)
در صحرای افریقا، کره را با گذاشتن شیر شتر در یک پوست نازک و بدون موی بز به مدت ۱۲ ساعت تولید می‌کنند. این پوست را هرگز با آب نمی‌شویند. داخل پوست دما به C °۲۸ افزایش می‌یابد، دمایی شبیه به آنچه در مخلوط‌کن استفاده می‌شود. در زمستان اغلب پوست بز را داخل زمین نزدیک یک آتش گرم می‌گذارند تا حداکثر دما را قبل از کره‌سازی به‌دست بیاورند، این کار به تخمیر کمک می‌کند. وقتی محفظه تا نصفه از شیر ترش پر شد، شروع می‌کنند به زدن. هوا را به داخل محفظه می‌دهند و سر آن را گره می‌زنند، آن را به تیرک چادر می‌بندند و به‌سرعت به جلو و عقب تاب می‌دهند. این کار را صبحِ زود انجام می‌دهند و مقدار کره به‌دست آمده توسط مهارت مردی که عمل زدن را انجام می‌دهد، تعیین می‌شود. در طول روز زدن را متوقف می‌کنند، چون ظاهراً گرمای خورشید مانع جداسازی درست می‌شود. قبل از پایانِ زدن، مقداری آب سرد به داخل پوست بز اضافه می‌کنند. این کار به قوام گرفتن کره کمک می‌کند. بعد آن را روی یک کاسه یا کتری چوبی می‌گذارند.
کره تازه را نمی‌خورند، و اغلب از آن به‌عنوان پایه‌ای برای داروها استفاده می‌کنند. نگهداری کره تازه سخت است، صاف و زلال نیست و به‌سرعت فاسد می‌شود. بنابراین بیشتر کره را ذوب می‌کنند و Shmen یا Semma می‌سازند. کره را در دمایC°۱۲۰-۱۰۰ به مدت ۳۰ دقیقه ذوب می‌کنند.
یک عامل صاف‌کننده به کره داغ اضافه می‌شود و آن را با یک قاشق چوبی هم می‌زنند. این عامل می‌تواند خرماهای لِه شده یا یک تکه شاخ قوچ ساییده و برشته شده یا برگهای گیاهان و دانه‌های خاص باشد. حرارت دادن، باکتریها را می‌کشد و عامل صاف‌کننده، آلودگیها را جمع کرده و روی سطح، شناور می‌کند؛ بعد می‌توان آنها را جمع کرد. اگر از خرما به‌عنوان عامل صاف کننده استفاده کنند، بعد آن را به کودکان می‌دهند، در غیر این صورت دور می‌ریزند. برگها رنگ و بوی خاصی به کره می‌دهند.
بدوین‌ها (Bedouin) در سینای پنین‌سولا (Sinai Peninsula) – بخش شرقی صحرای سینا – شیر شتر را در یک کوزه گلی بزرگ می‌ریزند و اجازه می‌دهند تا حدی تخمیر شود. بعد شیر را در یک محفظه چرمی ریخته و به مدت ۴ ساعت تکان می‌دهند و بعد کره آن را برمی‌دارند. شیر تعداد کمی از شترها می‌تواند کره مورد نیاز خانواده چوپان را تأمین کند.
کره شتر نسبت به کره شیر گوسفند قوام سخت‌تری دارد. کره ظاهر و مزه‌ای روغنی دارد. بنابراین زیاد آن را نمی‌خورند و بیشتر برای پخت و پز استفاده می‌شود.

پنیرها
از شیر شتر هم می‌توان پنیر نرم به‌دست آورد. چربی آن بستگی به پروتئین‌های شیر دارد و کازئین هم متفاوت با شیر سایر حیوانات است. کازئین‌های آلف و بتا بسیار آهسته‌تر روی الکتروخورسیس (electrophoresis) واکنش نشان می‌دهند. هرچند گیاهان بسیاری مایه پنیر دلمه شده از شیر شتر می‌سازند، در روسیه وجود دارند.
از طرف دیگر چادرنشینان توراگ عقیده دارند از شیر شتر نمی‌توان پنیر درست کرد، چون بریده نمی‌شود. در صحرای افریقا فقط از شیر سایر حیوانات پنیر تولید می‌کنند. هرچند از ترکیب شیر شتر با شیر حیوانات دیگر هم می‌توان پنیر به‌دست آورد. پنیرهای به‌دست آمده اغلب پنیرهای ادویه‌دار هستند یا بدون نمک یا شکر تولید می‌شوند.
سختی تولید پنیر در صحرا احتمالاً بیشتر مربوط به شیوه مورد استفاده آنهاست. واضح است که اضافه کردن آنزیم گوارشی – که از معده خرگوش یا بخشی از معده بزهای جوان به‌دست می‌آید – به شیر شتر، باعث دَلَمه شدن آن می‌شود. این توده دلمه شده مثل پنبه نرم است.
همان‌طور که قبلاً اشاره کردیم، در تابستان نبود امکانات مناسب در بسیاری از کشورها برای نگهداری شیر در دمای پایین، اجازه ذخیره کردن آن را نمی‌دهد. بنابراین آنچه از شیر شتر می‌ماند را ترش می‌کنند. کازئین را می‌توان از این شیر به‌دست آورد و محصول به‌دست آمده را «کازئین صنعتی» می‌نامند، چون برای مصرف انسان مناسب نیست، از آن برای ساخت چسب و آدامس استفاده می‌کنند. در حالی که کازئین صنعتی و مشتقات آن از شیر گاو، غنی از پروتئین خام و ناخالص هستند، کازئین صنعتی و مشتقات آن از شیر شتر پروتئین خام چندانی ندارند.
از شیوه‌های ساده و مؤثر برای به‌دست آوردن پروتئین از آب شیر استفاده می‌کنند. پروتئین‌های آب شیر شتر نسبت به آب شیر گاو درصد نسبتاً بیشتری نیتروفن دارند. درصد بالای مقدار پروتئین و اسید آمینه کازئین صنعتی و شیر شتر آن را به مکمل غذایی قابل قبولی برای رژیم غذایی انسان تبدیل می‌کند، ولی به علت داشتن بو و طعم نامطلوب، مصرف آن برای انسان و حیوانات مناسب نیست. به نظر می‌رسد به‌عنوان کازئین صنعتی شتر را خالص کرده و آن را برای مصرف انسان مناسب کرد.
بدوین‌ها در صحرای سینا و همچنین چادرنشینان توراگ پنیر خشکی به نام افیگ (Afig) تولید می‌کنند. این گلوله‌های پنیری از شیر چربی گرفته شده، پس از کره‌گیری تولید می‌شوند. گلوله‌های پنیری افیگ را کنار چادرها قرار می‌دهند تا خشک شوند. هیچ نوع پنیر دیگری تولید نمی‌شود. به این دلیل که می‌گویند شتر با حضرت محمد (ص) صحبت کرده و توافق کرده‌اند که هیچ پنیری از شیر شتر تولید نشود و پشم آن را هم خشک نکنند! بنابراین تولید پنیر از شیر شتر به‌جز پس از کره‌گیری از آن ممنوع است.(طرح پرورش شتر پرواری و داشتی و فرآوری شیر شتر)
طبق استاندارهای فرانسه، ارزش تغذیه‌ای شیر شتر از شیر میش، بز و گاو کمتر است، اما گفته می‌شود ۴ تا ۵ کیلوگرم از شیر و محصولات لبنی آن برای تأمین تمام نیازهای انسان از جمله کالری، چربی، پروتئین و کلسیم کافی است.
در زمان خشکسالی، میش، بز و گاو به‌سختی زنده می‌مانند، در حالی که شتر همچنان در این شرایط به شیردهی ادامه می‌دهد؛ به‌علاوه آب داخل شیر منبعی بسیار ارزشمند برای انسان است، ولی شتر را از یاد می‌برند. علی‌رغم این حقیقت که یک منبع ارزشمند غذایی برای انسان در مناطق خشک و نیمه‌خشک است، تکنیکهای بهتری مطابق با شرایط محلی مورد نیاز است تا مقدار محصولات گرفته شده از شیر شتر را افزایش داده و کیفیت آنها را بهبود دهد.

سوپ
از شیر چربی گرفته باقی مانده پس از کره‌گیری برای درست کردن سوپ هم استفاده می‌شود. به آن خرما، فلفل، آب و مواد دیگری اضافه کرده و غذای لذیذی درست می‌کنند. این سوپ سرد مغذی را درست قبل از خوردن درست می‌کنند.

کاربردهای مختلف شیر شتر

شیر شتر برای قرن ها در فرهنگ های مختلف به دلیل خواص تغذیه ای، دارویی و آشپزی آن مورد استفاده قرار گرفته است.شیر شتر سرشار از مواد مغذی ضروری مانند پروتئین ها، ویتامین ها (A، B، C و E)، مواد معدنی (کلسیم، پتاسیم، منیزیم) و چربی های سالم است. افرادی که حساسیت به لاکتوز دارند ممکن است شیر شتر را به دلیل محتوای لاکتوز پایین آن در مقایسه با شیر گاو راحت تر هضم کنند.وجود ایمونوگلوبولین ها و آنتی بادی ها در شیر شتر ممکن است به تقویت سیستم ایمنی کمک کند. شیر این حیوان به دلیل خاصیت مرطوب کنندگی و مغذی بودن به طور فزاینده ای در محصولات مراقبت از پوست مانند کرم ها، لوسیون ها و صابون ها استفاده می شود. به طور کلی، خواص متنوع تغذیه ای، درمانی و آشپزی شیر شتر آن را به منبعی ارزشمند با طیف گسترده ای از کاربردهای بالقوه در صنایع مختلف و بخش های مصرف کننده تبدیل می کند.(طرح پرورش شتر پرواری و داشتی و فرآوری شیر شتر)

بررسی بازار جهانی طرح پرورش شتر پرواری و داشتی و فرآوری شیر شتر

بررسی بازار و توجیه اقتصادی طرح نگهداری و پرورش شتر بر سه اساس است، شترهای شیری، گوشتی، و سواری (جمال) که نژاد اکثر شترهای استان هرمزگان جمال است. کشورهای حاشیه خلیج فارس و برخی نقاط کشور علاقه بسیار زیادی به گوشت و محصولات لبنی این حیوان دارند و حتی در بحث ورزشی و برگزاری مسابقات زیبایی شتر این حیوان مورد توجه قرار دارد. به‌منظور حمایت و سرمایه‌گذاری از بخش صادرات غیرنفتی و باهدف ایجاد اشتغال و استفاده از ظرفیت‌های بالقوه منطقه و دارا بودن شرایط مستعد پرورش شتر در استان های کشور در صورت حمایت‌های لازم در آینده‌ای نزدیک می‌تواند صادرات شتر به‌عنوان یکی از کالاهای اصلی صادراتی تبدیل شود.سرمایه گذاری در این بخش بسیار سود آور است اما با توجه به بازار فرا منطقه ای باید حمایت های ویژه از سوی دستگاه های اقتصادی و بازرگانی از پرورش دهندگان صورت گیرد و زمینه دسترسی آنها به بازارهای هدف باید مهیا شود.اقتصادی بودن پرورش شتر شامل درآمدهی حاصل از گوشت، شیر، پوست، پشم و زاد و ولد شتر می باشد. ارزش اقتصادی یک شتر بیش از ۶٫۵ میلیون تومان است که این ارزش در نوع دو کوهانه بالاتر است. شتر تک کوهانه با فیزیولوژی خاصی که دارد در گرمای مناطق کویر لوت، حاشیه مرکزی و جنوب شرق کشور مقاوم است، شتر دو کوهانه نیز با پشم زیادی که دارد در برابر سرمای شدید مناطق سردسیر شمال غربی و شرقی کشور مقاومت خوبی دارد. بیمارهای شایعی که هم اکنون بین دام های سبک و سنگین وجود دارد در این حیوان رایج نیست و کمترین نیاز به نهاده های تولید دارد. پرورش شتر یکی از سودآورترین و در عین حال کم هزینه ترین بخش های دامداری است که در عین حال کمتر مورد توجه قرار گرفته است. اهمیت اقتصادی شتر در سیستم کشاورزی متراکم امروزی شاید از لحاظ تولید قابل‌توجه نباشد ولی قدرت تولید و زیست شتر در شرایط بسیار سخت و تولید محصولات دامی ارگانیک ازجمله عوامل پرورش و نگهداری این دام را کاملاً توجیه می‌سازد.به رقم شرایط نامناسب پرورش شتر در کشور خوب است سرمایه گذاران بدانند که بازدهی پرورش شتر دو برابر پرورش گاو است و در مقابل هزینه های پرورش این حیوان سودمند هم نصف می شود. پرورش شتر فرصتی سودآور در کویر ایران است که می تواند زمینه ساز صنعتی سود آور در کشور نیز باشد.جمع بندی مردم تنها سهمی که از پرورش شتر دیده اند تابلوهای هشدار برخورد با شتر در جاده های کشور است و صدها شتری در اطراف جاده ها رها شده اند و گاه گاهی خبری از برخورد آنها نیز با خودروها به گوش می رسد اما سوال اینجاست سهم این حیوان کاملا تجاری و سود مند که همانند به طلایی سرگردان در اعماق کویر می ماند در اقتصاد چیست؟طی سال‌های اخیر با خشکسالی‌های پیاپی، کاهش بارش باران، از بین رفتن مراتع، بیش از گذشته نیاز به پرورش شتر احساس می گردد شتر نیاز اندکی به آب و مواد غذایی داشته و نسبت به تغییرات اقلیمی و گرم‌شدن هوا مقاوم است؛ ضمن اینکه این حیوان در مناطق بیابانی و نیمه‌بیابانی رشد می‌کند و اگر بتوان صنعت پرورش شتر را توسعه داد، بخش مهمی از اقتصاد مناطق بیابانی رونق بخشیده خواهد شد. هر آنچه در این نوشتار گفته شد گویای لزوم توجه بیشتر به این حیوان است، از سوی دیگر با توجه به پتانسیل‌های خوبی که در زمینه پرورش شتر در کشور وجود دارد امید است با حمایت مسئولان از ایجاد این صنعت در کشور گامی موثر در رونق صنعت شترداری و توسعه اقتصادی کشور برداشته شود.(طرح پرورش شتر پرواری و داشتی و فرآوری شیر شتر)

بررسی  بازار داخلی پرورش شتر پروراری و داشتی و فرآوری شیر شتر در ایران

پرورش شتر در ایران طی سال‌های اخیر دوباره مورد توجه قرار گرفته است؛ زیرا تغییرات اقلیمی، خشکسالی‌های پی‌درپی، کاهش منابع آبی، افزایش هزینه خوراک دام و افت بهره‌وری برخی دام‌های متعارف مانند گاو و گوسفند در مناطق خشک و نیمه‌خشک، باعث شده شتر به‌عنوان یک دام مقاوم، کم‌توقع و اقتصادی اهمیت بیشتری پیدا کند. شتر از نظر سازگاری با محیط‌های بیابانی و کم‌آب، جایگاهی مشابه خرما در بخش کشاورزی مناطق گرم و خشک دارد؛ یعنی همان‌طور که خرما در شرایطی رشد می‌کند که بسیاری از محصولات کشاورزی توان تولید اقتصادی ندارند، شتر نیز در مناطقی قابلیت پرورش دارد که نگهداری گاو و حتی گوسفند و بز با هزینه بالا و ریسک زیاد همراه است.

پرورش شتر در ایران سابقه‌ای بسیار طولانی دارد و در گذشته از گوشت، شیر، کرک، مو، پوست و توان باربری این دام استفاده می‌شده است. با این حال، در دهه‌های اخیر به دلیل تغییر سبک زندگی، توسعه حمل‌ونقل موتوری، ضعف زنجیره بازار، نبود صنایع فرآوری تخصصی و کم‌توجهی سیاست‌گذاری، شترداری در بسیاری از مناطق کشور به‌صورت سنتی باقی مانده و از ظرفیت اقتصادی کامل خود استفاده نکرده است. در حال حاضر شترداری در ایران عمدتاً در استان‌های خشک، کویری، نیمه‌کویری و مرزی رواج دارد و بخش مهمی از آن همچنان متکی بر تجربه بومی، چراگاه‌های طبیعی، کوچ محدود و فروش سنتی دام زنده است.

بر پایه آمارهای رسمی و برآوردهای بخش دام کشور، جمعیت شتر ایران در دهه‌های گذشته کاهش قابل توجهی را تجربه کرده است. در حالی که در میانه دهه ۱۳۵۰ جمعیت شتر کشور حدود ۳۰۰ هزار رأس گزارش می‌شد، این عدد در دهه‌های بعد کاهش یافت و در سال‌های اخیر عمدتاً در محدوده تقریبی ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار رأس در نوسان بوده است. طبق داده‌های آماری منتشرشده در سال‌های اخیر، جمعیت شتر کشور حدود ۱۶۰ تا ۱۸۰ هزار رأس برآورد می‌شود. این عدد نسبت به ظرفیت اقلیمی ایران بسیار پایین است؛ زیرا بخش بزرگی از مساحت کشور در اقلیم خشک و نیمه‌خشک قرار دارد و از نظر طبیعی، امکان توسعه شترداری بیش از وضعیت موجود وجود دارد.

مناطق اصلی شترخیز ایران شامل استان‌های سیستان و بلوچستان، کرمان، یزد، خراسان جنوبی، خراسان رضوی، سمنان، قم، اصفهان، هرمزگان، بوشهر، خوزستان، گلستان، کرمانشاه و بخش‌هایی از اردبیل و ایلام است. در برخی از این استان‌ها شترداری ریشه تاریخی و فرهنگی دارد، اما در بسیاری از مناطق، ظرفیت صنعتی و اقتصادی آن هنوز به‌طور کامل فعال نشده است. به‌ویژه استان‌هایی مانند سیستان و بلوچستان، کرمان، یزد، سمنان و خراسان جنوبی از نظر اقلیم، مراتع کم‌بازده برای دام‌های دیگر، وسعت اراضی خشک و تجربه بومی، ظرفیت بالایی برای توسعه شترداری دارند.

در ایران سه گروه اصلی شتر وجود دارد: شتر یک‌کوهانه، شتر دوکوهانه و شترهای آمیخته. شتر یک‌کوهانه بیشترین سهم را در کشور دارد و برای مناطق گرم و خشک مناسب‌تر است. شتر دوکوهانه بیشتر در مناطق سردتر و شمال‌شرقی کشور، به‌ویژه بخش‌هایی از خراسان، دیده می‌شود و جمعیت آن محدودتر است. شترهای آمیخته نیز حاصل تلاقی بین این دو گروه بوده و در برخی مناطق برای افزایش توان تولیدی یا سازگاری مورد استفاده قرار می‌گیرند. از نظر اقتصادی، شترهای یک‌کوهانه گوشتی و شیری در شرایط فعلی بیشترین اهمیت را برای طرح‌های پرورشی و فرآوری دارند.

یکی از مهم‌ترین دلایل توجه دوباره به پرورش شتر، کاهش نیاز آبی و خوراکی این دام نسبت به گاو و گوسفند است. شتر توانایی استفاده از علوفه‌های خشن، بوته‌های بیابانی و منابع گیاهی کم‌ارزش را دارد و در شرایط کم‌آبی مقاومت بالایی نشان می‌دهد. البته این نکته به معنای بی‌نیازی شتر از مدیریت تغذیه و آب نیست؛ بلکه به این معناست که در مقایسه با بسیاری از دام‌های دیگر، هزینه نگهداری و ریسک تلف شدن آن در شرایط سخت اقلیمی پایین‌تر است. در شرایطی که خشکسالی در استان‌هایی مانند کرمان، سمنان، یزد، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان فشار زیادی بر دامداری سنتی وارد کرده، شتر می‌تواند به‌عنوان یک گزینه مقاوم‌تر و کم‌ریسک‌تر مطرح شود.

از نظر بازار محصول، شتر چند منبع درآمدی دارد که مهم‌ترین آن‌ها شامل گوشت، شیر، کرک، مو، پوست، بچه‌شتر و دام مولد است. در ایران هنوز درآمد اصلی بسیاری از شترداران از فروش دام زنده یا گوشت شتر تأمین می‌شود، اما در سال‌های اخیر بازار شیر شتر و فرآورده‌های آن نیز در حال رشد است. شیر شتر به دلیل ویژگی‌های تغذیه‌ای خاص، هضم نسبتاً آسان‌تر، چربی متفاوت و تصور عمومی درباره خواص سلامت‌محور، در برخی بازارهای شهری و فروشگاه‌های محصولات سلامت‌محور مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، مصرف شیر شتر در ایران هنوز عمومی و گسترده نیست و بیشتر در سطح بازارهای محلی، فروش مستقیم، واحدهای کوچک فرآوری، یا مشتریان خاص انجام می‌شود.

قیمت شیر شتر در بازار ایران معمولاً بالاتر از شیر گاو و گوسفند است، اما مشکل اصلی آن نبود شبکه جمع‌آوری، فرآوری، بسته‌بندی، استانداردسازی و توزیع گسترده است. بسیاری از مصرف‌کنندگان شهری به شیر شتر دسترسی منظم ندارند و از طرف دیگر، شترداران نیز به دلیل پراکندگی جغرافیایی و نبود مراکز جمع‌آوری، نمی‌توانند محصول خود را به‌صورت پایدار و صنعتی عرضه کنند. بنابراین ارزش افزوده اصلی در طرح‌های جدید، فقط در نگهداری شتر نیست، بلکه در ایجاد زنجیره‌ای شامل دوشش بهداشتی، سردخانه، بسته‌بندی، تولید دوغ، ماست، کشک، بستنی یا پودر شیر شتر است. در صورت ایجاد این زنجیره، سودآوری شترداری می‌تواند نسبت به مدل سنتی افزایش قابل توجهی داشته باشد.

بازار گوشت شتر نیز در ایران ظرفیت مشخصی دارد، اما هنوز به اندازه گوشت گوسفند، گوساله و مرغ در سبد مصرف خانوار جا نیفتاده است. گوشت شتر در برخی مناطق کشور، به‌ویژه استان‌های جنوبی، شرقی و کویری، مصرف سنتی دارد و به دلیل قیمت نسبتاً رقابتی، ارزش غذایی و امکان استفاده در فرآورده‌های گوشتی، می‌تواند بازار بیشتری پیدا کند. با این حال، چالش اصلی این بازار، ضعف فرهنگ‌سازی مصرف، محدود بودن کشتارگاه‌های تخصصی، نبود بسته‌بندی مناسب و عرضه غیرمنظم است. اگر گوشت شتر به شکل قطعه‌بندی‌شده، بسته‌بندی‌شده، بهداشتی و با معرفی صحیح به بازار عرضه شود، می‌تواند در بخشی از بازار گوشت قرمز جایگاه بهتری پیدا کند.

از نظر اقتصادی، شتر نسبت به گاو و گوسفند سرعت زادآوری پایین‌تری دارد و این موضوع باید در تحلیل سرمایه‌گذاری لحاظ شود. دوره آبستنی شتر حدود ۱۳ ماه است و فاصله زایش معمولاً طولانی‌تر از دام‌های سبک متعارف است. بنابراین طرح شترداری داشتی، طرحی با بازده کوتاه‌مدت سریع نیست و به سرمایه‌گذار صبورتر، مدیریت بلندمدت و برنامه اصلاح گله نیاز دارد. در مقابل، مزیت آن در کاهش هزینه‌های نگهداری، تلفات کمتر در شرایط سخت، طول عمر تولیدی بالاتر، قابلیت استفاده از مراتع کم‌بازده و چندمنظوره بودن محصول است. به همین دلیل، مدل اقتصادی شترداری با پرواربندی گوسفند یا گاوداری صنعتی تفاوت دارد و باید بر پایه دوره بازگشت طولانی‌تر اما پایداری بیشتر طراحی شود.

در بخش پرواربندی شتر، بازار به‌ویژه برای تولید گوشت و فروش دام کشتاری قابل بررسی است. شترهای نر جوان و مازاد گله می‌توانند وارد دوره پروار شوند و با تغذیه کنترل‌شده به وزن اقتصادی برسند. با این حال، پرواربندی شتر در ایران هنوز مانند پرواربندی گوساله یا گوسفند صنعتی نشده است و داده‌های میدانی آن محدودتر است. موفقیت در این بخش به تأمین شتر جوان با قیمت مناسب، مدیریت جیره، دسترسی به کشتارگاه و بازار فروش گوشت بستگی دارد. در مناطقی که مصرف گوشت شتر رایج‌تر است، پرواربندی شتر ریسک فروش کمتری دارد.

در مقایسه منطقه‌ای، کشورهای حاشیه خلیج فارس، شمال آفریقا و برخی کشورهای آسیایی در سال‌های اخیر توجه بیشتری به توسعه شترداری داشته‌اند. کشورهایی مانند امارات، عربستان، عمان، قطر و سومالی در حوزه پرورش شتر، مسابقات شتر، تولید شیر شتر، فرآوری و تجارت منطقه‌ای فعال‌تر شده‌اند. در امارات و عربستان، شیر شتر به‌صورت صنعتی فرآوری و حتی در قالب محصولات بسته‌بندی، شکلات، پودر شیر و فرآورده‌های سلامت‌محور عرضه می‌شود. این در حالی است که ایران با وجود اقلیم مناسب و پیشینه تاریخی، هنوز سهم محدودی در بازار صنعتی فرآورده‌های شتر دارد. این فاصله نشان می‌دهد که ظرفیت توسعه در ایران وجود دارد، اما نیازمند سرمایه‌گذاری در زنجیره ارزش، نه صرفاً افزایش تعداد دام است.

یکی از مزیت‌های مهم شترداری در شرایط امروز ایران، ارتباط آن با سیاست‌های سازگاری با خشکسالی و اقتصاد مقاومتی است. در حالی که توسعه برخی دامداری‌های پرتراکم و آب‌بر در مناطق خشک کشور با محدودیت جدی مواجه شده، شترداری می‌تواند به حفظ اشتغال روستایی، جلوگیری از خالی شدن مناطق مرزی و بیابانی، استفاده اقتصادی از مراتع فقیر، افزایش تنوع تولید پروتئین و کاهش فشار بر منابع آبی کمک کند. این موضوع به‌ویژه در استان‌های مرزی اهمیت دارد؛ زیرا شترداری می‌تواند برای جوامع محلی، عشایر و روستاییان منبع درآمد پایدار ایجاد کند.

با وجود این مزایا، صنعت شترداری ایران با چند چالش جدی روبه‌رو است. نخست، بخش بزرگی از گله‌ها سنتی و پراکنده‌اند و اطلاعات دقیق رکوردگیری، اصلاح نژاد، تولید شیر و عملکرد تولیدمثلی در آن‌ها ثبت نمی‌شود. دوم، زیرساخت‌های بهداشتی، دامپزشکی، دوشش، حمل شیر و فرآوری در بسیاری از مناطق کافی نیست. سوم، بازار محصولات شتر هنوز سازمان‌یافته نیست و تولیدکننده اغلب ناچار است محصول را به‌صورت خام یا با واسطه بفروشد. چهارم، سرمایه‌گذاران کمتر با مدل اقتصادی شترداری آشنا هستند و معمولاً بازده آن را با گاوداری یا گوسفندداری مقایسه می‌کنند، در حالی که ساختار سرمایه‌گذاری آن متفاوت است. پنجم، فرهنگ مصرف شیر و گوشت شتر در کل کشور هنوز محدود است و نیاز به بازاریابی، آموزش و استانداردسازی دارد.

در شرایط فعلی، فرصت اصلی در این صنعت مربوط به ایجاد واحدهای نیمه‌صنعتی و صنعتی کوچک و متوسط است که هم‌زمان چند هدف را دنبال کنند: نگهداری گله داشتی، تولید بچه‌شتر، پرواربندی دام مازاد، تولید شیر بهداشتی و فرآوری اولیه محصولات. چنین مدلی نسبت به شترداری کاملاً سنتی، ریسک کمتری دارد و نسبت به واحدهای بزرگ بدون بازار فروش، عملی‌تر است. همچنین احداث مراکز جمع‌آوری شیر شتر در مناطق شترخیز، ایجاد برندهای محلی، فروش آنلاین محصولات سلامت‌محور، قرارداد با فروشگاه‌های ارگانیک و لبنیات خاص، و همکاری با مراکز تحقیقاتی می‌تواند ارزش افزوده این صنعت را افزایش دهد.

از نظر بازار آینده، شتر در ایران به دلیل سه عامل اصلی یعنی خشکسالی، افزایش هزینه تولید دام‌های متعارف و رشد تقاضا برای محصولات خاص و سلامت‌محور ظرفیت رشد دارد. با این حال، رشد این صنعت وابسته به آن است که از حالت سنتی و پراکنده خارج شود و به سمت زنجیره ارزش حرکت کند. افزایش صرف تعداد شتر بدون ایجاد بازار شیر، گوشت و فرآورده‌ها نمی‌تواند تحول اقتصادی ایجاد کند. برعکس، حتی با جمعیت فعلی نیز اگر فرآوری، بسته‌بندی، استانداردسازی و فروش هدفمند تقویت شود، درآمد شترداران می‌تواند افزایش یابد.

در جمع‌بندی، پرورش شتر در ایران امروز یک فعالیت دارای مزیت اقلیمی، اقتصادی و اجتماعی است، اما هنوز فاصله زیادی با وضعیت مطلوب دارد. جمعیت شتر کشور نسبت به ظرفیت طبیعی ایران پایین است و بخش عمده تولید به‌صورت سنتی انجام می‌شود. در عین حال، تغییرات اقلیمی و بحران آب باعث شده شتر از یک دام حاشیه‌ای به یک گزینه راهبردی برای مناطق خشک و نیمه‌خشک تبدیل شود. موفقیت طرح‌های جدید شترداری زمانی قابل انتظار است که نگاه سرمایه‌گذار فقط به نگهداری دام نباشد، بلکه زنجیره کامل شامل اصلاح گله، تغذیه، بهداشت، دوشش، فرآوری شیر، بسته‌بندی گوشت، بازاریابی و فروش مستقیم در نظر گرفته شود. بنابراین، طرح پرورش شتر پرواری، داشتی و فرآوری شیر شتر در شرایط امروز ایران می‌تواند توجیه‌پذیر باشد، مشروط بر آن‌که با مقیاس مناسب، بازار فروش مشخص، مدیریت علمی و استفاده از ظرفیت‌های بومی مناطق شترخیز اجرا شود.

پرورش شتر؛ تبدیل تهدید به فرصت

در شرایط بحرانی خشکسالی در کشور و در حالی که وضعیت بارندگی مساعد نیست و چشمه ها و چاه ها هر سال با کاهش سطح آب روبرو هستند مدیریت مصرف آب و اقتصاد تنها تغییر الگوی کشت در کشاورزی و یا صرفه جویی در مصرف آب و اجرای طرح های مکانیزه آب نیست، پرورش شتر پتانسیلی که دارد می تواند خشکسالی را به فرصت تبدیل کند و با یک مدیریت برنامه محور می توان از چنین شرایطی استفاده کرده و در نهایت موجب تقویت اقتصاد روستاها به عنوان پایه اقتصاد جامعه شد.
ایران از نظر پرورش شتر در رتبه ۲۰ جهان قرار دارد و در آسیا رتبه هفتم را دارد. در مناطق خشک و کم آبی مانند استان بوشهر که ۹۵۰ هزار هکتار مرتع دارد پرورش شتر یک مزیت اقتصادی به شمار می رود. شتر در استفاده از مراتع با هیچ دام دیگری رقابت ندارد، در واقع شتر از علوفه ای استفاده می کند که توسط سایر دام ها استفاده نمی شود، این حیوان از خار شتر یا گیاهان شور دیگر استفاده می کند و با مصرف آن ها می تواند تولید شیر و گوشت داشته باشد.

تهیه نقشه جانمایی و فنی واحدهای پرورش شتر پرواری

واقعیت این است که در دامداری‌های سبک، سود یا زیان شما از روی نقشه جانمایی مشخص می‌شود؛ اگر جایگاه‌ها درست طراحی نشوند، اگر مسیر تردد دام اصولی نباشد، اگر زایشگاه و قرنطینه در محل مناسب قرار نگیرند، هزینه‌های پنهان، تلفات و افت تولید به‌مرور شما را تحت فشار قرار می‌دهد. ما با طراحی مهندسی و دقیق، مزرعه شما را قبل از اجرا روی کاغذ بهینه می‌کنیم تا در عمل، بیشترین بازدهی را داشته باشید. آنچه با ثبت سفارش دریافت می‌کنید:

طراحی حرفه‌ای سایت‌پلان کل زمین با درنظر گرفتن باد غالب، نور خورشید و شیب زمین
جانمایی استاندارد سالن‌های داشتی، پرواری، زایشگاه و قرنطینه
طراحی تخصصی واحد بز شیری و سالن شیردوشی (در صورت نیاز)
محاسبه دقیق سرانه فضا و تراکم بهینه هر رأس
طراحی سیستم زهکشی، دفع فضولات و بهداشت محیط
پیش‌بینی فاز توسعه آینده برای افزایش ظرفیت بدون دوباره‌کاری

نقشه‌ها کاملاً اجرایی بوده و قابل ارائه به جهاد کشاورزی، بانک‌ها و نظام مهندسی هستند و می‌توانند مستقیماً در طرح توجیهی شما استفاده شوند.

در بخش پایانی این مبحث آخرین دستورالعمل ها و ضوابط مربوط به احداث واحدهای شترداری به شرح ذیل تشریح میگردد :

ترکیب گله در پرورش شتر داشتی،براساس نگهداری يا فروش نرهای1تا4ساله، مطابق جدول زیر، تعيين میشود:

ترکیب گله در پرورش شتر داشتی، بر اساس نگهداری يافروش نرهای 1تا4  ساله، مطابق جدول زیر، تعيين میشود:

حداقل مساحت مورد نياز برای مراکز واحدهای نگهداری و پرورش شتر داشتی در سامانه های مختلف از 20 تا هزار نفر شتر داشتی و بالاتر،مطابق با جدول زیر محاسبه و در نظر گرفته میشود:

حداقل مساحت مورد نياز برای نگهداری وپرورش شتر پرواری و تاسيسات مربوطه مطابق با جدول پایین محاسبه و در نظر گرفته میشود:

مساحت ساير تاسيسات مورد نياز برای نگهداری و پرورش شتر پرواری مندرج در جدول زیر متناسب با ظرفيت محاسبه و افزايش داده شود:

جهت دانلود دستورالعمل، ضوابط فنی و طرح پرورش شتر اینجا کلیک کنید

تحلیل swot صنعت پرورش شتر پرواری و داشتی و فرآوری شیر شتر 

نقاط قوت:

. نگهداری کم: شترها در مقایسه با سایر دام ها به آب و غذای کمتری نیاز دارند که این امر باعث کاهش هزینه های عملیاتی می شود.
. استفاده چند منظوره: شتر محصولات و خدمات مختلفی از جمله شیر، گوشت، پوست، پشم، حمل و نقل و گردشگری را ارائه می دهد.
. اهمیت فرهنگی: در بسیاری از مناطق، شتر از اهمیت فرهنگی برخوردار است که منجر به تقاضای مداوم برای پرورش و تجارت می شود.
. پایداری: شترها حیواناتی سازگار با محیط زیست و پایدار هستند و به اکوسیستم ها کمک می کنند.(طرح پرورش شتر پرواری و داشتی و فرآوری شیر شتر)

نقاط ضعف:

. دوره آبستنی طولانی: شترها دوره بارداری طولانی دارند (حدود 12 تا 14 ماه) که گردش و باروری تولیدمثل را محدود می کند.
. بازار محدود: بازار شتر اغلب منطقه ای است و فرصت های بالقوه گسترش را محدود می کند.
. سرمایه گذاری اولیه بالا: ایجاد یک عملیات پرورش شتر مستلزم سرمایه گذاری اولیه قابل توجهی در زیرساخت ها، زمین و تملک حیوانات است.
. تنوع ژنتیکی: تنوع ژنتیکی محدود در جمعیت شتر ممکن است منجر به مشکلات سلامتی و کاهش اثر اصلاحی شود.
. چالش های بازاریابی : بازاریابی محصولات شتر به دلیل آگاهی و ترجیحات مصرف کننده محدود می تواند چالش برانگیز باشد.

فرصت ها:

. تقاضای رو به رشد برای محصولات شتر: افزایش آگاهی در مورد فواید تغذیه ای و دارویی شیر و گوشت شتر فرصت های رشد را ارائه می دهد.
. گردشگری و فعالیت های تفریحی: شترسواری، سافاری، و تجربیات فرهنگی، گردشگران را جذب می کند و جریان های درآمد اضافی را فراهم می کند.
. تحقیق و توسعه: سرمایه گذاری در تحقیق و توسعه می تواند به بهبود تکنیک های اصلاح نژاد، مقاومت در برابر بیماری ها و توسعه محصول منجر شود.
. پتانسیل صادرات: کاوش در بازارهای بین المللی می تواند پایگاه مشتریان را گسترش داده و سودآوری را افزایش دهد.
. سازگاری با تغییرات اقلیمی: از آنجایی که تغییرات آب و هوایی بر دامداری سنتی تأثیر می گذارد، شترها ممکن است به دلیل انعطاف پذیری ارزشمندتر شوند.

تهدیدها:

. شیوع بیماری: شترها مستعد ابتلا به بیماری های مختلف هستند و عملیات پرورش را با خطر مواجه می کنند.
. رقابت: رقابت سایر صنایع دامپروری یا منابع پروتئینی جایگزین می تواند بر سهم بازار تأثیر بگذارد.
. چالش های نظارتی: مقررات مربوط به رفاه حیوانات، شیوه های پرورش و حمل و نقل می تواند بر عملیات تأثیر بگذارد و هزینه های انطباق را افزایش دهد.

. تغییر ترجیحات مصرف کننده: تغییر ترجیحات مصرف کننده به سمت محصولات جایگزین یا انتخاب های غذایی ممکن است تقاضا برای محصولات شتر را کاهش دهد.
. تخریب زمین: بیابان زایی و تخریب زمین ممکن است مناطق چرای موجود را کاهش دهد و بر پایداری عملیات پرورش شتر تأثیر بگذارد.(طرح پرورش شتر پرواری و داشتی و فرآوری شیر شتر)

با در نظر گرفتن این عوامل، سهامداران در صنعت پرورش و تجارت شتر می توانند استراتژی هایی را برای سرمایه گذاری بر نقاط قوت، رفع نقاط ضعف، استفاده از فرصت ها و کاهش تهدیدها ایجاد کنند.

خلاصه بررسی فنی، مالی و بازار طرح پرورش شتر پرواری 

ظرفیت تولید سالیانه : :200 نفر
مساحت زمین موردنیاز : 6 هزار مترمربع
تعداد نیروی انسانی مورد نیاز : 1 نفر
میزان سرمایه گذاری ثابت : 25 هزار دلار
نرخ بازده داخلی در سال مبنا : 34 درصد

خلاصه بررسی فنی، مالی و بازار طرح پرورش شتر داشتی

ظرفیت تولید سالیانه : :20 نفر
مساحت زمین موردنیاز : 2 هزار مترمربع
تعداد نیروی انسانی مورد نیاز : 1 نفر
میزان سرمایه گذاری ثابت : 32 هزار دلار
نرخ بازده داخلی در سال مبنا : 35 درصد

مذاکره فوری 3077 963 0915 📞

در صورت تمایل به تهیه طرح توجیهی یا مطالعات امکان‌سنجی اینجا کلیک نمایید و فرم درخواست را تکمیل فرمائید. کارشناسان ما در اسرع وقت با شما تماس می‌گیرند. شماره تلفن‌های 05632457004 و 05632457300 پاسخگو می‌باشند.

ثبت درخواست

رزومه شرکت مهندسین مشاور پارس رابین

ما بعنوان یک مشاور سرمایه‌گذاری می‌توانیم به همه کسب و کارهای قانونی و مشروع در مقیاس صنایع متوسط و بزرگ کمک کنیم. با این همه، در برخی از صنایع خاص ممکن است ما بهترین انتخاب نباشیم. ما خوشحال میشویم مشخصات پروژه شمارا بدانیم؛ در صورت عدم تناسب به صورت محرمانه به شما اعلام می‌کنیم.

دریافت رزومه شرکت

درصورت تمايل به اين مطلب امتياز دهيد: