طرح تولید اسانس زیره

زیره گیاهی با قدمتی بسیار طولانی است که استفاده از آن به هزاره های قبل از میلاد مسیح بر می گردد که طبق تحیقیقات انجام گرفته در کشور هایی مانند مصر و روسیه به صورت خودرو رشد کرده است و مورد استفاده بومیان آن منطقه بوده است. در مورد اینکه زیره چه از نوع زیره سبز و چه از نوع زیره سیاه به صورت درمانی استفاده می شده است یا کاربردی دیگر داشته است اطلاعات دقیقی در دست نیست. طبق شواهد و گواه تاریخی زیره برای نخستین بار در ایران کشت شده است و در سرزمین های مدیترانه ای نیز به عنوان یک چاشنی غذایی مورد استفاده قرار گرفته است. کم کم در قرون وسطی زیره به قاره اروپا راه پیدا کرد و به صورت عمده کشت شد. امروزه کشت زیره سیاه و زیره سبز در کشور هایی مانند مراکش، هند، ازبکستان، ایران، تاجیکستان، چین و … کشت می شود.

زیره یک گیاه دارویی است

گیاهان دارویی دارای خواص بسیار زیادی هستند که هر کدام از آن ها می توانند برای درمان بیماری‌های مختلف نیز مورد استفاده قرار بگیرند. در نظر داشته باشید که گیاهان دارویی مانند داروهای شیمیایی نیز باید طبق طبع بدن و تحت نظر پزشک استفاده شوند. یکی از این گیاهان که امروزه به دلیل معطر بودن آن می تواند بسیار استفاده شود، زیره است در بسیاری از موارد اسانس زیره نیز جایگزین این گیاه می باشد. زیره گیاهی دو ساله است که به عنوان یک گیاه معطر شناخته می شود می توان گفت این گیاه خودرو می باشد و در قاره های اروپا و آسیا کشت می شود. از موارد دارویی این گیاه می توان به خاصیت هاضم بودن آن اشاره کرد. از جمله مواردی که می‌توان در مورد زیره به آن اشاره کرد اینکه این گیاه در دو گونه زیره سبز و زیره سیاه کشت می شود و هر کدام از این نوع زیره منبع طبیعی برای بسیاری از خواص دارویی می باشند.

زیره سیاه

در مورد زیره سیاه باید گفت که این گیاه در برخی تیره ها دو ساله و در برخی دیگر یک ساله است، ریشه آن دوکی شکل است و میوه آن به طول ۵ میلیمتر می باشد و تقریبا باریک است. زیره سیاه به عنوان زیره کوهی نیز شناخته می شود. زیره سیاه به عنوان چاشنی در بسیاری از غذا ها مورد استفاده قرار می گیرد و می توان گفت یک ادویه پر طرفدار است، زیرا طعمی عالی و تقریبا منحصر به فرد به غذای شما می دهد. زیره سیاه حاوی مواد معدنی بسیاری از جمله کلسیم، آهن، منیزیم و … است که علاوه بر یک چاشنی غذایی، خواص درمانی بسیاری نیز دارد. طبق تحقیقات انجام شده خاستگاه این گیاه کشور های آسیایی از جمله هند، افغانستان، ایران و … است.

زیره سبز

نوع دیگری از این گیاه، زیره سبز است که از خانواده چتریان است و یک گیاه بومی شرق مدیترانه تا هند می باشند. این تیره از خانواده زیره هم به صورت خودرو در برخی مناطق یافت می شود و هم اینکه می توان آن را رشد و پرورش داد. این تیره از زیره نیز خواص درمانی دارد و همچنین در صنایع غذایی مورد استفاده قرار می گیرد. پودر این گیاه به عنوان یکی از اجزای اصلی ادویه کاری استفاده می شود که در بسیاری از غذا ها به کار می رود.

اسانس زیره

یکی از گیاهانی که امروزه به دلیل معطر بودنش می تواند بسیار استفاده شود، زیره است. در بسیاری از موارد اسانس زیره نیز جایگزین این گیاه می باشد. زیره گیاهی دو ساله است که به عنوان یک گیاه معطر شناخته می شود. می توان گفت این گیاه خودرو می باشد و در قاره های اروپا و آسیا کشت می شود. اسانس زیره از دانه های زیره سبز و یا زیره سیاه حاصل می شود به این صورت که در اولین مرحله زیره را پاک می کنند و پس از شستشو دانه های زیره را به خشک کن می ریزند. پس از این مرحله زیره های خشک وارد خرد کن می شوند و در این مرحله برای اسانس گیری آماده می شوند. زیره در این مرحله با میزان معینی آب وارد دستگاه استخراج کننده شده و در مجاورت آب داغ و همچنین با تزریق بخار آب اسانس گیری انجام می شود. در این مرحله اسانس همراه با بخار آب خارج می شود و بعد از این مرحله وارد بخش تقطیر شده و بخار ها پس از عبور از کندانسور سرد می شوند و مایعی که همان اسانس است، خارج می شود. رنگ این اسانس مایل به زرد است و در برخی مواد کاملا بی رنگ است.

موارد استفاده از اسانس زیره

اسانس زیره دارای خواص بسیاری است که می تواند در بسیاری صنایع مختلف از جمله صنایع غذایی مورد استفاده قرار بگیرد.
1- زیره دارای اسانس روغنی می باشد که میزان آن حدود 3 تا 7 درصد است. این اسانس در موارد دارویی کاربرد دارد که می تواند برای بیماری های معده مفید باشد.
2- اسانس زیره سیاه و زیره سبز در آشپزی و صنایع غذایی به عنوان چاشنی مورد استفاده قرار می گیرد.
3- استفاده از اسانس زیره سبز برای رفع نفخ شکم و گاز های روده توصیه می شود.
4- اسانس زیره سبز دارای خاصیت ضد تشنج است و همچنین استفاده از آن برای پیشگیری از ابتلا به بیماری صرع موثر است.

فرایند تولید اسانس زیره

فرایند تولید اسانس بصورت طبیعی شامل دو مرحله جمع آوری گیاه مورد نظر و استخراج اسانس به روش های گوناگون میباشد .

الف – جمع آوری گیاه

تحقیق و بررسی در مورد زمان برداشت محصول، که یکی از قسمت های مهم در مراحل استخراج مواد موثره محسوب می شود، اهمیت زیادی دارد.
روشن است که اندام های مختلف گیاه در زمانهای خاصی شروع به رویش می کنند. انتخاب بهترین زمان مناسب جمع آوری گیاه از عمده کارهای نخستین میباشد.
البته توجه به اقلیم های مختلف رویشی نیز بسیار اهمیت دارد. به طور مثال بعضی از ترکیب های شیمیایی یا دارویی که در اندام های مختلف گیاه یافت می شود فقط در زمان (روز یا شب) و اندام خاصی از گیاه موجود است، بنابراین زمان مناسب برداشت اندام گیاه، جهت استخراج بیشترین میزان ماده مؤثر باید مد نظر باشد.
تعیین روش خاصی برای برداشت اندام گیاه (دستی، قیچی، ماشین و غیره) ضروری است تا از به هدر رفتن بیش از حد ماده مؤثره جلوگیری به عمل آید. باید به حضور آفات کشاورزی در محصول، زمان برداشت، حمل و استخراج مواد مؤثره در آن توجه نمود.
در غیر این صورت باعث از بین بردن و فساد در گیاهان سالم خواهد شد، از این رو قبل از اتمام هر مرحله از کار باید گیاهان فاسد حذف شوند تا محصولی سالم به دست تولید کننده برسد.

ب – استخراج اسانس

روش استخراج با توجه به گونه و اندام گیاه، نوع ماده موثره (آلکالوئید، فلاونوئید، ترپن ها و قندها) و سرانجام درجه خلوص محصول نهایی درنظر گرفته میشود. معمولا اسانس را با استفاده از روش تقطیر از گیاهان معطر تهیه می کنند، ولی اخیراً علاوه بر تقطیر، روش های دیگری نیز بکار برده می شوند.

بطورکلی، روش های استخراج اسانس ها عبارتند از:

۱- روش تقطیر شامل تقطیر با آب، تقطیر با آب و بخار، تقطیر با بخار و استخراج و تقطیر با بخار به طور همزمان با یک حلال
۲- روش فشار، خراش و تیغ زدن شامل روش اسفنجی و روش تیغ زدن و سوراخ کردن
۳- استخراج اسانس ها با حلال شامل حلال های فرار و حلال های غیر فرار
۴- استخراج به وسیله آنزیم های هیدرولیزکننده
۵- استخراج به کمک دی اکسید کربن.

تقاضای بازار (مشتریان)

زیره ایران از باکیفیت ترین زیره های تولید شده در جهان است. ایران با صادرات نزدیک به 1000 تن زیره در سال، پس از هند، سوریه و ترکیه چهارمین صادرکننده زیره در جهان به شمار میرود که درآمد حاصل از این صادرات در سال 2018 درحدود 9/4 میلیون دلار
درآمد بوده است. خریدار اصلی زیره ایران، کشور ژاپن است که بالغ بر 99 درصد زیره ایران به این کشور صادر میشود. نکته حائز اهمیت اینکه سهم عمده ای از این زیره، در ژاپن بسته بندی مجدد و یا فرآوری شده و به هلند ارسال میشود. از طرفی شواهد نشان میدهد مصرف عمده زیره در اروپا به صورت پودر و یا پنیر زیره است که ارزش افزوده بالاتری نسبت به بذر زیره دارد. باوجود تقاضای رو به رشد جهانی، عمده زیره سبز تولیدی کشور در داخل مصرف میشود. حجم تقاضای داخلی با کسر مقدار صادرات از تولید ساالنه زیره کشور که براساس آمار جهاد کشاورزی درحدود 5/9 هزار تن در سال است، چیزی حدود 5/8 هزار تن در سال برآورد میشود

عرضه بازار (رقبا)

تولید جهانی زیره سبز 532 هزار تن و سطح زیر کشت آن 809 هزار هکتار است که ایران با تولید 5/9 هزار تن، سهمی نزدیک به 2 درصد در بازار جهانی دارد. در صادرات نیز ایران با صادراتی نزدیک به 1 هزار تن سهمی در حدود 2 درصد در بازار جهانی دارد. در این میان استان خراسان رضوی با تولید سالانه 5 هزار تن زیره، بالغ بر 50 درصد زیره سبز کشور را تأمین میکند. با این حال، علیرغم تقاضای بالای بازار جهانی و بازار داخل، فعالیت چندانی در کشور برای فرآوری زیره و استخراج اسانس از آن انجام نشده است. از این رو ایجاد واحد فرآوری زیره در سبزوار که قطب اصلی تولید زیره استان است، میتواند پاسخگوی این نیاز بازار باشد.

پیش بینی رشد آتی بازار

با توجه به کمبود منابع آبی و تغییر الگوی رفتاری مصرفکنندگان مبنی بر اهمیت دادن به گیاهان دارویی و نقش ادویه جات در ذائقه های افراد، پیش بینی میشود که در آینده بازار رو به گسترشی برای این محصول وجود داشته باشد. همچنین با پیشرفت تکنولوژی
امکان استفاده از اسانس زیره در سایر صنایع فراهم آورده شود. البته این محصول با چالش هایی از جمله صادرات به صورت خام، عدم توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی و عملکرد پایین روبرو است که با توجه به هدف گذاری های کلان صورت گرفته از جمله ارتقاء سهم تجارت بین المللی و ارزآوری 20 میلیون دلاری تا افق 1400 از طریق شناسایی و توسعه بازار، ارتقاء شاخص های کمی و کیفی مکانیزاسیون و افزایش عملکرد از 750 به 1000 کیلوگرم در هکتار انتظار میرود که این چالش ها مرتفع شود.

اهمیت تولید این محصول

کشور ایران یکی از قطب های مهم تولید زیره در منطقه است. این درحالی است که صادرات ایران سهمی نزدیک به یک درصد از بازار جهانی را به خود اختصاص داده است. بنابراین لزوم کشت زیره و فرآوری آن با تمرکز بر صادرات احساس میشود. از طرفی در سبزوار به دلیل سابقه طولانی کشت و برداشت این محصول و نیز برخورداری از کارخانه بوجاری زیره میتوان برای گسترش صنایع پسین و پیشین این محصول برنامه ریزی کرد.

مشوق ها یا حمایت های دولتی

بر اساس بند ذ ماده 31 قانون برنامه ششم توسعه، دولت موظف به حمایت از توسعه ظرفیت صادراتی صنایع تبدیلی و تکمیلی بخش کشاورزی میباشد. استان هایی که در نقشه مشخص شده اند سطح کشت بیش از 150 هکتار دارند و اعداد نوشته شده سطح زیر کشت (هکتار) هر استان را نشان میدهد

پیش بینی وضعیت سرمایه گذاری طرح تولید اسانس زیره

ظرفیت تولید سالیانه: 2 تن
نرخ برابری دلار: 26000 تومان
مساحت زمین موردنیاز: 3000 مترمربع
زیربنای کل: 800 مترمربع
تعداد نیروی انسانی مورد نیاز: 12 نفر
میزان سرمایه گذاری ثابت: 7 میلیارد تومان (بدون احتساب هزینه زمین)
ارزش ماشين آلات و تجهيزات: 2.8 میلیارد تومان
نرخ بازده داخلی در سال مبنا: 38 درصد

درصورت تمايل به اين مطلب امتياز دهيد: