سند آمایش سرزمین ستیران
- 31 تیر 1404
- 4
- بازدیدها: 1,244
- دسته بندی:
سند آمایش سرزمین ستیران؛ آینده‌ای که می‌توانست ایران را متحول کند
در تاریخ توسعه ایران، اسناد معدودی وجود دارند که با نگاهی دقیق، علمی و آینده‌نگرانه تهیه شده‌اند. یکی از مهم‌ترین این اسناد، طرح آمایش سرزمینی ایران است که توسط شرکت ایرانی-فرانسوی ستیران بین سال‌های 1353 تا 1355 تهیه شد؛ سندی که می‌توانست سرنوشت توسعه ایران را برای همیشه تغییر دهد، اما متأسفانه به دلایل سیاسی، نهادی و مدیریتی به بایگانی تاریخ سپرده شد.
آغاز یک طرح بزرگ
در سال 1353، قرارداد همکاری بین دولت ایران و شرکت ستیران فرانسه برای انجام مطالعات ملی و طراحی یک الگوی توسعه پایدار به امضا رسید. خروجی این همکاری، طرح آمایش سرزمینی ایران با افق ۲۵ ساله تا سال ۱۳۷۸ بود؛ طرحی که برای اولین بار، توسعه ایران را بر اساس ظرفیت‌های سرزمینی، منابع طبیعی، ژئوپلتیک و واقعیات اقلیمی کشور مورد بررسی قرار می‌داد.
محوری‌ترین پیش‌بینی‌های طرح سند آمایش سرزمین ستیران
شرکت ستیران با تأکید بر خشکی فلات مرکزی و کمبود منابع آبی در این ناحیه، پیشنهاد داد که نیمی از جمعیت ایران (یعنی ۲۵ میلیون نفر از ۵۰ میلیون نفر جمعیت پیش‌بینی‌شده تا سال ۱۳۷۸) در سواحل جنوبی ایران (به‌ویژه سواحل مکران و خلیج فارس) اسکان یابند.
دلایل پیشنهاد طرح سند آمایش سرزمین ستیران عبارت بود از
- دسترسی مستقیم به آب پایدار اقیانوس هند (برای استفاده صنعتی و شهری)
- نزدیکی به منابع انرژی نفت و گاز
- موقعیت ممتاز ترانزیتی و دریایی در خلیج فارس
- امکان ایجاد صنایع بزرگ و آب‌بر در مجاورت منابع انرژی و مسیرهای صادراتی
اهداف کلیدی سند آمایش ستیران
تمرکز زدایی از تهران و شهرهای مرکزی
توسعه کلان‌شهرهای جنوبی با استانداردهای جهانی
تولید سالیانه بیش از ۱۰۰ میلیون تن محصول صنعتی و کشاورزی در سواحل جنوبی
استقرار صنایع مادر از جمله فولاد، خودرو، پتروشیمی و… در جنوب کشور
توسعه کشاورزی گلخانه‌ای و نوین در مناطق مستعد
پایه‌گذاری یک مدل متوازن و پایدار برای توسعه سرزمینی ایران
آنچه هرگز در طرح سند آمایش سرزمین ستیران محقق نشد…
با وقوع انقلاب ۱۳۵۷، اجرای این سند متوقف شد. بسیاری از زیرساخت‌ها و جهت‌گیری‌ها تغییر یافت و تصمیماتی گرفته شد که مغایر با منطق توسعه سرزمینی بود. نمونه بارز آن، انتقال پروژه فولاد بندرعباس به مبارکه اصفهان بود؛ تصمیمی که بدون توجه به معیارهای اقلیمی و پایداری منابع آبی گرفته شد. چنین تصمیماتی موجب استقرار صنایع آب‌بر در خشک‌ترین مناطق کشور شد (مانند اصفهان، یزد، کرمان، خراسان رضوی و سمنان) و تعادل توسعه جغرافیایی کشور را بر هم زد.
پیامدهای توسعه نامتوازن طرح سند آمایش سرزمین ستیران
در نتیجه عدم اجرای سند آمایش سرزمین ستیران، ایران طی چهار دهه گذشته با پیامدهای زیر مواجه شده است:
نابودی بیش از نیمی از جنگل‌های هیرکانی
خشک شدن دریاچه ارومیه و تالاب گاوخونی
از بین رفتن بیش از ۴ میلیون هکتار اراضی کشاورزی مستعد
تمرکز بیش از حد جمعیت در مناطق مرکزی
توسعه ناپایدار و نابرابر در سطح ملی
اگر طرح سند آمایش سرزمین ستیران اجرا می‌شد…
شهرهای جنوبی ایران امروز می‌توانستند به قطب‌های صنعتی، بندری، کشاورزی و خدماتی در مقیاس منطقه‌ای و جهانی تبدیل شوند. ایران می‌توانست پیشروتر از بسیاری از کشورهای حوزه خلیج فارس مانند امارات متحده عربی باشد، با اقتصادی متنوع‌تر، محیط‌زیستی پایدارتر و توزیع عادلانه‌تر ثروت و جمعیت.
جمع‌بندی: درسی برای امروز
امروز، بیش از هر زمان دیگر، ضرورت بازگشت به نگاه بلندمدت و علمی در توسعه کشور احساس می‌شود. آمایش سرزمینی واقعی و مبتنی بر ظرفیت‌های بومی، نه‌تنها شرط بقا در شرایط بحرانی منابع است، بلکه کلید رسیدن به توسعه پایدار، عدالت منطقه‌ای و امنیت ملی ایران نیز هست. سند ستیران شاید بایگانی شده باشد، اما درس‌های آن هنوز زنده‌اند…
دانلود گزارش کامل
برای مطالعه کامل گزارش آمایش سرزمین ایران که توسط شرکت ایرانی-فرانسوی ستیران در سال 1355 تهیه شده است، می‌توانید از طریق لینک زیر فایل PDF این سند تاریخی را دریافت نمایید:
جهت دانلود گزارش کامل آمایش سرزمین – ستیران (PDF) اینجا کلیک نمایید.
این گزارش یکی از مهم‌ترین اسناد برنامه‌ریزی توسعه‌ای در تاریخ معاصر ایران است که با رویکردی علمی، واقع‌بینانه و آینده‌نگر تهیه شده و امروز، بیش از هر زمان دیگر، خواندن و بازنگری در آن برای متخصصان، تصمیم‌گیران و علاقه‌مندان به توسعه پایدار کشور ضروری است.
درصورت تمايل به اين مطلب امتياز دهيد:
خواجه‌پور
سلام. من طرح آمایش سرزمین ستیران سال ۱۳۵۶ و پیوست‌هایش را خوانده‌ام، اتفاقا می‌گوید منطقه مکران و سواحل خلیج فارس ظرفیت استقرار جمعیت بالا را ندارد. چطور می‌گویید گفته نصف جمعیت آنجا مستقر شود؟!
حسین
مشخص هست که شما خودتون هم این سند رو نخوندید و باعث خجالت هست اسم خودتون رو گذاشتید محقق
تحریریه
حداقل به آنچه درست بود اشاره می کردد.
خواجه‌پور
در آمایش سرزمین ستیران و پیوست‌هایش می‌گوید سواحل جنوب کشور ظرفیت پشتیبانی از استقرار جمعیت بالا ندارد، این ادعای نادرست را از کجا آوردید که گفته نصف جمعیت در مکران مستقر شود؟!