طراحی بخش های مختلف کارخانه:

سالن تولید

اولین قدم در طراحی ساختمان تولید تهیه نمودار فرآیند و الگوی جریان مواد است. این وسیله ترتیب انجام کار و مسیر کلی حرکت را مشخص می کنند, اکنون اگر فضای کافی جهت مواردی که در زیر عنوان می شوند در نظر گرفته شود, این تولید تکمیل می شود این فضاها عبارتند از:
-فضا جهت ماشین آلات : ابعاد ماشین آلات از کاتالوگ آنها قابل دستیابی است, در صورت عدم دسترسی به کاتالوگ ویا خود دستگاه می توان از مشاهده تصویری از آن و قیاس با شیئی در آن تصویر پی به اندازه ماشین برد, علاوه بر ابعاد دستگاه باید فضا جهت موارد زیر در نظر گرفت:
1. پلکان و سکو جهت ماشین هایی که دارای ارتفاع زیاد می باشد.
2. فضای مورد نیاز جهت تعمیر دستگاه خصوصا وقتی وسایل حجیم برای جابه جایی مورد استفاده باشند
3. فاصله لازم از دیوارها و درب های سالن تولید و فاصله از دیوار در صورتی مورد نیاز است که تعمیرات دستگاه ایجاب نماید
4. حریم دستگاه جهت رفت و آمد اپراتور, این فاصله حداقل 1 متر و در طرف ضلع یا اضلاعی از دستگاه است که نیاز به سرکشی دارد.
5. راههای فرار به هنگام خطر
– فضا جهت مواد مورد فرآوری و بسته بندی: در فرآیندهایی که مواد خط پیوسته و مداومی را طی نمی کنند و نیاز به نگهداری آنها جهت فرآوری به صورت بهره وجود دارد باید این فضا را لحاظ نمود
– فضا جهت تانک ها و مخازن: تانک ها چون نیاز به تعمیر ندارند معمولا در کنار دیوارهای سالن تولید قرار می گیرند, ولی دستگاه های کارخانه به علت راهری و تعمیرات در وسط گذاشته نمی شوند.
– فضا جهت تجهیزات ثابت حمل و نقل, مانند بالابرها, نقاله ها, ناودانی ها و… است. در انتخاب این گونه وسایل سعی بر این است که از تجهیزات سبک و قابل جابه جایی استفاده شود, در این صورت می توان از این فضا جهت تعمیر دستگاه استفاده نمود.
– فضا جهت تردد وسایل حمل و نقل: مسیر حرکت وسایل نقله موتوری یا دستی باید توسط خط کشی کاملا مشخص باشد, حداقل عرض راهرو جهت لیفتراک 4 متر و جهت ریچ تراک 8/2 متر خواهد بود.
– فضا جهت تردد پرسنل: چنانچه ترافیک سالن کم باشد می توان از راهرو وسایل حمل و نقل جهت پرسنل نیز استفاده نمود در غیر این صورت باید راهرو جداگانه با عرض مناسب استفاده نمود, عرض راهرو جهت عبور هم زمان افراد ارایه شده است
– عرض راهرو جهت عبور یک نفر 70cm
– عرض راهروجهت عبور دو نفر 126cm
– عرض راهرو جهت عبور سه نفر 187cm
– عرض راهرو جهت عبور چهار نفر 248cm

در ساختمان های صنعتی عرض هر راهرو و عبور پرسنل را همچنین بر اساس تعداد کل پرسنل کارگاه نیز می توان در نظر گرفت, در این صورت:
کارگاههایی که تا 100 پرسنل دارند عرض معمولی راهرو 120cm
کارگاههایی که تا 200 پرسنل دارند عرض معمولی راهرو 180cm
کارگاههایی که تا 500 پرسنل دارند عرض معمولی راهرو 240cm
-فضای تنفس علاوه بر فضایی که ماشین آلات, تجهیزات, مواد و … اشغال می کند باید بازای هر یک از کارکنان 12cm فضاجهت تنفس منظور شود, حداکثر ارتفاع مجاز جهت به دست آوردن سطح مورد نیاز جهت تامین این فضا 3m می باشد, یعنی اگر ارتفاع سقف کارگاه 10 متر هم باشد فقط می توان 3 متر اول آن را در نظر گرفت, در این صورت بازاء هر یک از پرسنل باید 2m سطح منظور شود.
-فضا جهت توسعه آینده, قبلا بحث شده است.

انبارها و بخش های وابسته

بخش تحویل: در ابتدای کارخانه قرارداد و مسئولیت تحویل گرفتن کلیه مواد وقطعات ورودی به کارخانه را داراست
امکانات مورد نیاز این بخش شامل موارد زیر است:
– امکانات توزین نظیر باسکول, ترازو و…
– امکانات تعیین کیفیت مواد اولیه که توسط بخش کنترل کیفیت صورت می گیرد, و تعیین کیفیت دستگاه ها یا قطعات آنها که توسط واحد درخواست کننده ویا بخش مهندسی صورت می گیرد.
– امکانات تخلیه بار نظیر سطح شیبدار, جرثقیل , نقاله, لیفتراک و..
– امکانات حمل و نقل کالاهای دریافتی به انبار یا خط تولید
– فضای مورد نیاز بخش تحویل بستگی به موارد زیر دارد:
– تعداد و نوع اقلام دریافتی
– حداکثر تعداد وسایل نقلیه ورودی در هر روز
– فضای لازم جهت وسایل نقله با احتساب فضا جهت دور زدن, پارکینگ و…

بخش ارسال: این بخش پس از انبار محصول قرارداد و امکانات مورد نیاز این بخش مشابه بخش تحویل است. طراحی این بخش طوری است که استفاده از امکانات تخلیه,بارگیری . حمل و نیز پرسنل مشترک راحت تر کنار هم قرار گیرند.
در بسیاری موارد جهت تحویل و ارسال نیاز به سکوی بارگیری plat form است,در این صورت جهت هر کامیون که از عقب پهلو می گیرد باید 4m طول سکو منظور شود, جهت کارخانه ای که به طور همزمان 3 کامیون را تخلیه یا بارگیری می نماید. بنابراین 12=3*4 متر طول سکو خواهد بود , عرض سکو باید بین 2/4-5/3 متر و ارتفاع آن از زمین (محل ایستادن کامیون ها) باید بین 1/1 تا 3/1 متر باشد.

انبار مواد اولیه: در کارخانجات مختلف مواد غذایی تنوع و حجم انبار مواد اولیه می تواند طیف بسیار وسیعی را تشکیل دهند. برخی کارخانجات مواد اولیه را مستقیما در اختیار خط تولید قرار می دهند تا فرآوری شود, نمونه این نوع کارخانجات, تولید خشکبار, رب, آب میوه یا کنسانتره میوه و فرآوده های لبنی و … هستند. این کارخانجات دارای انبار مواد اولیه بسیار کوچکی جهت بسته بندی و مواد کمکی هستند. گروه دیگری از کارخانجات وجود دارند که مواداولیه را ابتدا درانبار قرار داده تا به تدریج مصرف شوند,نمونه این کارخانجات , تولید کننده بیسکویت, شکلات, نان, ماکارونی و… هستند.

بالاخره کارخانجاتی وجود دارند که مواداولیه را باید در سردخانه نگهداری کنند مانند تولید کنندگان فرآورده های گوشتی و برخی دیگر نظیر کارخانجات قند, مواد اولیه, را ماه ها در فضای باز نگهداری می کنند, بنابرانی نوع و حجم انبار موردنیاز بستگی به ماده اولیه دارد ولی درهر صورت باید فضای کافی و مناسب جهت انبار در گرفت, این فضا بستگی به حجم مواد مورد نگهداری دارد که به نوبه خود تابعی از میزان سفارش در هر مرحله است.

مدل های ریاضی مختلفی جهت تعیین اقتصادی ترین حجم سفارش وجود دارند که به مدل های EOQ(Ecomomic order Quantity) معروفند که در آنها اندازه سفارش در هر مرحله طوری انتخاب می شود که مجموع هزینه سفارش و هزینه نگهداری کالا به حداقل برسد,بنابراین همانند سایر موارد در طراحی کارخانه باید تعادل اقتصادی مطلوبی بین اندازه انبارها و حجم سفارش در هر نوبت به وجود آورد.
در شرایط فعلی اکثر کارخانجات که مواد اولیه را درون انبار نگهداری می کنند موادا ولیه وارداتی را هر شش ماه تا یکسال و مواد اولیه داخلی را هر سه تا شش ماه سفارش می دهند.
پس از تصمیم گیری در مورد حجم سفارش می توان با استفاده از جرم حجمی پی به فضای مورد نیاز و در نتیجه سطح زیربنای انبار برد, به عنوان مثال جرم حجمی جو 416, ذرت 720, برنج و گندم 744 و سویا 760kg در متر مکعب است.
در مورد موادی که در کیسه و یا سایر بسته بندی ها ارایه می شود نیز می توان به راحتی پی به جرم حجمی آنها و یا حجم اشغال شده در هر یک از آنها برد, به عنوان مثال یک کیسه شکر ابعادی در حدود 90*50*20 سانتیمتر دارد, بنابراین در هر مترمکعب می توان 555kg شکر داخل کیسه را انبار نمود.

فرمول

در مورد مواد بسته بندی نیز می توان به همین روش حجم اشغال شده توسط آنها محاسبه شود, به عنوان مثال اگر یک کارتن 24 تایی قوطی یک کیلویی ابعادی برابر 25*32*42 دارد بنابراین جهت ذخیره سازی هر قوطی معادل 0014/0 متر مکعب موردنیاز است.

فرمول

وقتی حجم موردنیاز محاسبه شد, می توان آن را تقسیم بر ارتفاع مفید چیده شده نمود و سطح مورد نیاز آن را به دست آورد (سطح زیر پالت), پس از اضافه کردن راهرو عبور مرور (مطابق آنچه در بخش های گذشته عنوان شده) فضایی جهت دفتر انبار که بسته به حجم کار می تواند یک میز کوچک یا یک دفتر وسیع تغییر کند, در نظر گرفت.

انبار محصول: در طراحی انبار محصول موارد زیر باید مدنظر باشد:
1. نباید کالایی به جز محصول نهایی را در آن انبار نمود
2. باید از حفاظت بهتری نسبت به انبار مواد اولیه برخوردار باشد, غالبا سعی می شود محل آن طوری انتخاب شود که در دید نگهبان باشد.
3. سطح انبار بستگی به حجم تولید, حداکثر زمان نگهداری کالا در انبار که بستگی به اختلاف زمان تولید و فروش و نیز تنوع محصولات و میزان صدور کالا در روز دارد.
4. هزینه خرید زمین, احداث بنا, تاسیسات حراست از انبارهای با مساحت زیاد و نظایر آن باعث گشته که استفاده از ارتفاع به جای افزایش سطح مطلوبیت بیشتری باید, از ارتفاع می توان به چند روش استفاده نمود که عبارتند از:
-جهت کالاهایی که از استحکام کافی برخوردارند و می توان کالا را بر روی پالت قرار داد و این پالت ها را روی یکدیگر قرار داد و یا این که کالا را روی یکدیگر قرار داد, به این نحوه ذخیره سازی روشن کپه ای می گویند.
-در بسیاری موارد کالا از استحکام کافی برخودار نیست, به همین لحاظ از قفسه های سنگین جهت استفاده از ارتفاع سود برده می شود.
برخی از روش های استقرار باعث می شود که اولین کالای وارده, اولین کالای صادره نیز باشند, در اصطلاح انبارداری به این طریقه چیدن اولین وادره اولین صادره, یا FIFO(First in first out) می گویند که جهت انباردهی غذا یک ضرورت است. چه د رغیر این صورت ممکن است کالایی ماهها و بلکه سال ها در انبار بماند و فاسد شود.
برخی دیگراز روش های استقرار باعث می شوند که آخرین وارده اولین صادرده LIFO(Last in first out) می گویند.

سایر انبارها

1- انبار قرنطینه: در صنایع غذایی معمولا انجام آزمایشات لازم به روی مواد حین فرآوری و یا محصول نهایی ممکن است چند روز طول بکشد طی این دوره باید محصول در قرنطینه بماند تا جواب آزمایشات روشن گردد.
در بسیاری از کارخانجات این محصولات درون انبار محصول قرار می گیرد که به روش های مختلف, جوابشان حاصل می گردد که هیج گونه تداخلی بین اینها و قرنطینه محصول نهایی به وجود نیاید.
2- انبار خدمات و لوازم: اندازه این انبار بستگی به تعداد ماشین آلات, تنوع آنها, فرسودگی آنها و نیز کیفیت ماشین خریداری شده دارد, امروزه نگهداری تعدادکافی قطعات یدکی یکی از اساسی ترین عوامل در کاهش زمان توقفات تولید است.
3- انبار عمومی: محلی است جهت نگهداری وسایل متفرقه از قبیل ظروف خالی, مصالح و .. ابعاد انبار عمومی بستگی به گستردگی کارخانه دارد ولی باید حتی الامکان کوچک اختیار شود تا از نگهداری اقلام غیر ضروری در کارخانه جلوگیری شود.