طرح پرورش آهو، جبیر، گوزن، کل، شوکا، مرال و قوچ وحشی

پرورش علمی و عملی آهو و گوزن

پرورش گوزن در مقایسه با سرمایه گذاری در دیگر دام ها چند مزیت دارد، زیرا گوزن علوفه های مرتع را با کارایی بالایی به پروتئین تبدیل می کند، با مدیریت مناسب می توان گوزن را در زمین های حاشیه ای پرورش داد، همچنین گوزن ها به خوبی با شرایط چراگاه های موجود سازگار می گردند. مزیت بزرگ دیگر، نسبت بالای گوشت کم چربی تولید شده به ازای هر کیلوگرم وزن زنده دام می باشد. احتیاجات کار برای پرورش گوزن حداقل می باشد درحالی که سود بالقوه در مقایسه با پرورش گاو گوشتی و گوساله می تواند بسیار بالاتر باشد.

تاریخچه پرورش گوزن

به گفته مورخان گوشت گوزن از ۴۰-۱۶ هزار سال پیش از میلاد مسیح به مصرف غذایی می رسیده است و گوشت مرال از ۴ هزار سال پیش از میلاد، حتی تا ۱۰ هزار قبل آن عمده ترین گوشتی بوده است که در سرتاسر اروپا مصرف می شده است. براساس چنین نظریه هایی گمان می رود انسان از گوزن به عنوان یک حیوان نیمه اهلی نگهداری می کرده است. در حال حاضر نیز گله های گوزن در نقاط شمالی کره زمین مانند اسکاندیناوی، روسیه، آلاسکا و در میان اسکیموها دیده می شود.
احتمال می رود پرورش گوزن در مزارع ، مانند سایر دام ها از دو هزار سال پیش در چین مرسوم بوده است اما پرورش گوزن در غرب در سال ۱۹۷۰ میلادی در اسکاتلند آغاز شد، و هر چند در آغاز جنبه مطالعاتی و تحقیقاتی داشته ولی به زودی اهداف اقتصادی نیز دنبال گشته است. در همین سال ها در نیوزیلند پرورش گوزن برای تولید گوشت و صادرات به اروپا و همچنین شاخ گوزن برای صادرات به کشورهای آسیایی آغاز گردید. هم اکنون پرورش گوزن در بسیاری از نقاط جهان رایج است.

مرال از دیدگاه جانورشناسی

مرال (Red Deer) با نام علمیCervus elaphus از خانواده گوزن ها Cervidae می باشد. پراکنش آن در قاره اروپا، شمال آفریقا ، آسیا و در ایران در استان های گلستان ، مازندران و گیلان پراکنده است. تعدادی نیز به منطقه ارسباران در آذربایجان شرقی منتقل شده است.مرال بزرگترین گونه گوزن ایران می باشد و زیستگاه آن، مناطق جنگلی و بیشه زار های مناطق کوهستانی می باشد. رژیم غذایی آن شامل علوفه، جوانه، برگ های جوان، پوست درختان، قارچ ، توت تمشک و انواع میوه های جنگلی می باشد.جفت گیری مرال ها از اواسط شهریور تا اواسط مهر می باشد. مهمترین دشمنان طبیعی مرال در اروپا گرگ خاکستری و پس از آن خرس قهوه ای می باشد. سیاه گوش اوراسیا و گراز هم گاهی بچه مرال ها را شکار می کند. در ایران دشمن طبیعی اصلی این حیوان پلنگ و سپس گرگ و خرس قهوه ای می باشد.

میانگین وزن جنس نر ۲۴۰-۱۶۰ کیلوگرم، طول بدن ۲۳۰-۱۷۰ سانتی متر و ارتفاع حدود ۱۵۰ سانتی متر می باشد. در جنس ماده دامنه وزنی ۱۷۰-۱۲۰ کیلوگرم ، طول بدن ۲۱۰-۱۶۰ سانتی متر و ارتفاع بدن حدود ۱۲۰ سانتی متر می باشد. زیر گونه های مرال شامل: مرال اروپای غربی، مرال اروپای مرکزی، مرال خزری(پراکنش در آسیای صغیر، قفقاز و شمال ایران)، مرال اسکاتلندی، مرال کرسی، مرال کشمیری، مرال بلخی و مرال یارکندی می باشد. مرال های بومی ایران از انواع بزرگ جثه مرال به شمار می روند.
در حالی که جمعیت مرال در ایران به شدت کاهش یافته و اگر این روند ادامه یابد در آینده نزدیک در خطر انقراض قرار خواهد گرفت، در بسیاری از کشورها به عنوان یکی از شاخه های صنعت دامپروری و برای تولید گوشت و دیگر فراورده های جانبی پرورش می یابد.

پرورش تجاری مرال

پرورش مرال ممکن است حق انتخاب خوبی برای برخی فعالیت های کوچک یا پاره وقت کشاورزی باشد، اما پرورش دهندگان باید توجه داشته باشند که لازم است در مورد بازاریابی محصولاتشان بسیار فعال باشند همچنین باید در مورد پرورش گوزن و کارهای مربوط به آن آگاهی کافی داشته باشند.
هرچند پرورش تجاری گوزن به نسبت صنعت جدیدی است با این حال بیش از ۱۰۰ میلیون دلار درآمد سالانه برای کشورهای اصلی پرورش دهنده مانند نیوزیلند، ایرلند، بریتانیای بزرگ و آلمان تولید می کند. نیوزیلند به تنهایی سالیانه بیش از۱۰۰۰ تن گوشت گوزن به ایالات متحده صادر می کند.به خاطر تقاضای در حال افزایش برای محصولات گوزن، حداقل احتیاجات زمین برای پرورش و سازگاری گوزن به چراگاه های حاشیه ای، پرورش گوزن در آمریکا به طور پیوسته و یکنواخت در حال رشد می باشد. آمریکا بیش از ۲۰ درصد گوشت گوزن مورد نیاز برای بازار های داخلی را تامین می کند و این بازار سالیانه رشد ۳۰-۲۵ درصدی را تجربه کرده است. بیش از ۰۰۰/۲۰۰ راس انواع مرال، گوزن زرد(Fallow deer) ، Axis، Sika ، گوزن شمالی(Elk) و گوزن دم سفید (White tailed deer) در قرق های شکار، مزارع و چراگا ه های مصنوعی پرورش می یابد. ایالت پنسیلوانیا حدود ۳۰ درصد فعالیت های پرورش تجاری گوزن را دارا می باشد. سالیانه حدود ۰۰۰/۲۵ راس مرال در مزارع آمریکا و کانادا پرورش می یابد.
امتیازات پرورش این نژاد عبارتست از:

– مرال باروری بالایی دارد و عمر پرورشی و تولید مثلی طولانی دارد.
– به راحتی زایمان می کنند و به زودی بچه هایشان را از شیر می گیرند.
– رفتار آرام مرال ها و جثه مناسب، وارسی دام ها و جابجایی ها را آسان می سازد.
– زمستان های سرد و تابستان های گرم را تحمل می کنند و حساسیت به بیماری پائینی دارند.
– زمینه بالای گوشت با کیفیت، محصولات فرعی و شاخ مرال، مزیت دیگر این نژاد می باشد.

بخاطر بیماری CWD پرورش مرال شامل کسب مجوز های لازم و همچنین ملاحظات ویژه در هنگام کشتار می باشد. به علاوه پیش از آغاز فعالیت باید امکانات مزرعه بررسی گردد.

بازاریابی

پیش از آغاز فعالیت پرورش گوزن باید در مورد تقاضاهای محلی و شناسایی بازارهای ممکن برای محصولات تحقیق نمود. پرورش دهندگان می توانند به طور مستقیم و یا از طریق توزیع کنندگان بازاریابی کنند. پرورش دهندگان انفرادی می توانند محصولاتشان را از طریق نمایشگاه های کشوری، فروش در رستوران های ویژه، تجارت اینترنتی، انجمن های گوزن استانی و کشوری، نشریه های کشاورزی و بازار های فروش رسانه ای بازاریابی نمایند.
گوشت گوزن های پرورشی دارای بافت ریز،ملایم، ترد و خوش طعم و مطبوع می باشد و متمایز از گوشت گوزن شکار و وحشی است. همچنین با توصیه های متخصصان قلب برای چربی، کلسترول و کالری سازگاری دارد.

محتوای کالری، کلسترول، چربی و پروتئین در انواع مختلف گوشت
انواع گوشت کالری کلسترول(mg) چربی(mg) پروتئین(mg)
راسته گوزن ۱۳۹ ۶۲ ۵ ۲۲
گوشت سینه گاو ۲۲۳ ۷۷ ۱۳ ۲۴
شانه خوک ۲۰۷ ۸۲ ۱۳ ۲۲
راسته بره ۱۸۳ ۸۰ ۸ ۲۵
سینه جوجه ۱۴۰ ۷۲ ۳ ۲۶
ماهی آزاد ۱۴۰ ۶۰ ۵ ۲۲

 

 

 

منبع: تحقیقات USDA ،تجزیه گوشت گوزن با آزمایشگاه مواد غذایی ملی

مرال های کشتار شده با سن ۲۰-۱۴ ماهگی ۹۰ کیلوگرم وزن دارند و در ۳۰-۲۴ ماهگی حدود ۱۳۵-۱۱۰ کیلوگرم خواهند بود. گوشت در برش های مختلف از یک چهارم تا لاشه کامل فروخته می شود. برخی پرورش دهندگان بزرگ در محل پرورش امکانات کشتارگاهی دارند.
محصول دیگر گوزن شاخ آن است که در اوایل تابستان هنگامی که به ۵۵ درصد رشد کامل خود رسیده است و در وزن حدود ۱ کیلوگرم تا ۵/۴ کیلوگرم برداشته می شود. شاخ برای تولید” پودر شاخ” – داروهای تقویت کننده قوای جنسی- در بازارهای سنتی آسیای شرقی مصرف می شود. بازار برای شاخ گوزن اغلب ناپایدار است و در سال های اخیر تحت سلطه کشورهای اصلی پرورش دهنده مرال و گوزن شمالی قرار گرفته است.
محصول دیگر پرورش دهندگان گوزن، فروش دام های داشتی، بچه گوزن های از شیر گرفته شده و یک ساله ها می باشد. این دام های داشتی می تواند مستقیم به پرورش دهندگان فروخته شوند یا در حراجی های دام به فروش رسند. هنگام فروش دام های داشتی لازم است رکوردهای تولیدی و سلامتی دقیقی داشته باشید. بسیاری از مشتری ها در جستجوی گوزن های نر با افزایش وزن بالا و بازدهی تولید شاخ بالامی باشند و برای گوزن های ماده[۴]، افزایش وزن های بالا و باروری مطلوب مورد نظر می باشد. همچنین برای این دام ها که کاملا اهلی شده نیستند رفتار آرام مهم می باشد.
محصولات فرعی دیگر گوزن شامل چرم، دم، رباط پا،دکمه های شاخ و دندان های نیش هر کدام بازار های خاص خود را دارند. همچنین گوزن های نر می توانند به عنوان حیوانات شکار برای قرق های شکار فروخته شوند.

امکانات و تجهیزات

پرورش گوزن احتیاج به امکانات خاصی شامل زمین چراگاه، منبع آب تازه و پناهگاه طبیعی برای زایمان مانند درختان یا درختچه ها دارد. همچنین مرال از داشتن یک منبع آب برای غلتیدن لذت می برد.
نرخ تراکم مرال ۱۵ راس بالغ و بچه های شیرخوارشان در هکتار می باشد. ناحیه های چرا باید با ۱۷ ریف از سیم به ارتفاع حداقل ۱۹۰ سانتی متر فنس بندی شود. برای محافظت عبور بچه گوزن ها و شکارگر ها از زیر فنس ها، یک ردیف سیم خاردار در سطح زمین یا یک ردیف سیم دارای شوک الکتریکی درست در بالای سطح زمین اضافه نمایید. همچنین برای محافظت گوزن ها از باد، باران های سرد و آفتاب داغ تابستان یک ردیفی از درختان و یا یک سایبان سه طرفه تدارک ببینید. همچنین به تسهیلات جابجایی دارای راهروها، دروازه ها،آغل های متراکم کننده و غرفه ها مورد نیاز است. یک یدک کش با دیواره های یکپارچه و بامنبع نوری برای نقل و انتقال گوزن ها مناسب می باشد. پیش از ساخت تسهیلات جدید و یا خرید تجهیزات جابجایی ، می بایست همه عملیات مزرعه را در نظر بگیرید تا تخمین بزنید چه چیزی مورد نیاز است.

طرح پرورش آهو، جبیر، گوزن، کل، شوکا، مرال و قوچ وحشی

تولید مثل

مرال های ماده قادر هستند در سن تقریبا ۱۶ ماهگی و با وزن حداقل۸۰ کیلوگرم جفت گیری نمایند و بهترین شانس را برای آبستنی موفق خواهند داشت. گوزن های نر در سن ۳۰-۲۴ ماهگی به بلوغ جنسی می رسند و در سن حدود ۸ سالگی باروری شان شروع به کاهش خواهد کرد. اگر چه نرخ جفت گیری گوزن های نر وابسته به سن آن است اما به طور معمول یک گوزن نر قادر است ۴۰ راس گوزن ماده را بارور نماید.
دو نوع برنامه جفت گیری می تواند مورد استفاده قرار گیرد. در “روش جفت گیری تک نیایی ” یک راس گوزن نر با تعدادی از گوزن های ماده هم گروه می گردد. این روش برای بهبود ویژگی های ژنتیکی و ثبت رکوردهای جفت گیری دقیق تر مورد استفاده قرار می گیرد. هنگام استفاده از روش جفت گیری تک نیایی می بایست پس از دو دوره چرخه فحلی(فاصله چرخه های فحلی ۱۸ روز می باشد) برای اطمینان از آبستنی، گوزن های نر را تعویض کنید.
در “روش جفت گیری چند نیایی” چند راس گوزن نر با تعدادی از گوزن های ماده در یک گروه پرورشی قرار می گیرند. این روش احتیاج به چراگاه های کمتری دارد اما تهاجم گوزن های نر را افزایش می دهد و همچنین گوزن های جوان تر و مغلوب را ناکارآمد می سازد. با اجرای این برنامه جفت گیری ثبت رکوردهای عملکرد انفرادی گوزن های نر نا ممکن می گردد. مرال ها به طور طبیعی تک قلو می زایند. فصل جفت گیری از اواسط شهریور تا آذر ماه به طول خواهد انجامید و زایمان ها از اواخر اردیبهشت آغاز می گردد. باید طوری برنامه ریزی کنید که حداکثر زایمان ها در اردیبهشت و خرداد انجام گیرد. طول دوره آبستنی در گوزن حدود ۵/۸ ماه می باشد.
بچه مرال ها در هنگام تولد بین ۹-۶ کیلوگرم وزن دارند. میانگین افزایش وزن از تولد تا از شیرگیری، ۴۰۰-۲۵۰ گرم و پس از آن تا بلوغ بین ۲۷۰-۵۰ گرم به ازای هر راس در روز می باشد.

تغذیه

جیره مرال ها به طور عمده شامل چراگاه درختان و بوته ها می باشد. علوفه ها باید از تنوع چند گونه باشد تا در مقابل چرای از نزدیک سطح زمین و لگد مال شدن دائم با سُم هایشان مقاومت کند.
سیستم های چرای چرخشی[۷] می تواند سطوح انگل ها را کاهش دهد و امکان استفاده از حداکثر ظرفیت مرتع را فراهم نماید. به منظور تامین احتیاجات مواد مغذی، یونجه خشک، غلات، سیلاژ، هیلاژ، ویتامین ها و مواد معدنی در ماه های زمستان (از آبان ماه تا اسفند) تغذیه می گردد. همچنین هنگام استفاده از علوفه ها در مرحله چوبی شدن یا هنگامی که رشد مجدد مرتع طی شرایط آب و هوای گرم و خشک کند است گوزن ها احتیاج به خوراک مکمل خواهند داشت. به منظور حداکثر سازی نرخ های رشد بچه گوزن ها باید به گوزن های ماده، طی دوره شیردهی خوراک های با کیفیت بالا تغذیه نمود. همچنین از آنجایی که گوزن های نر در فصل جفت گیری کاهش وزن شدیدی را تجربه می کنند باید پیش از آغاز فصل جفت گیری جدید ،خوراک های با کیفیت را به نر ها تغذیه کرد تا به شرایط بدنی مناسب دست یابند. حیواناتی که برای گوشت پرورش می یابند احتیاج به مکمل های غلات برای افزایش وزن و رسیدن به شرایط بدنی مناسب پیش از کشتار دارند. همچنین بلوک های لیسیدنی مواد معدنی باید در تمام سال در چراگاه موجود باشد. آزمایشات دوره ای باید از خاک و خون انجام گیرد تا تعیین کند کدام مواد معدنی مورد احتیاج گوزن ها می باشد. آب تازه و تمیز باید در سرتاسر سال موجود باشد ، همچنین باید برای آبشخورها سیستم های گرمایشی پیش بینی گردد تا از تامین آب تازه در شرایط یخبندان اطمینان حاصل شود.

برنامه سلامت گله

به عنوان یک پرورش دهنده و برای فعالیت تجاری انجام برنامه های بهداشتی شدید مفید خواهد بود. طرح ریزی یک برنامه بهداشتی مناسب ضروری می با شد. آزمایشات سلامت ، واکسیناسیون ها و توزین افراد گله به طور سالیانه انجام می گیرد. همچنین مبارزه با انگل ها بهصورت دوره ای باید انجام گیرد. گوزن ها مستعد بسیاری از بیماری ها ی یافت شده در گاو ها می باشند و واکسیناسیون و انگل کشی های مشابه انجام می گیرد. می بایست از تغییرات دستورالعمل های دامپزشکی استانی و کشوری آگاه باشید. به عنوان مثال در ایالت پنسیلوانیا آمریکا پیش از انتقال گوزن ها از جایی به جای دیگر ا به آزمایش منفی بروسلوز(تب مالت) و سل احتیاج خواهند داشت.
در ماه شهریور گروه های داشتی باید تشکیل شده باشد، بچه گوزن ها باید از از شیرگرفته و پلاک گوش شده باشند. در اوایل تابستان، پیش از جفت گیری باید گوزن های نر بی شاخ گردند تا از آسیب وارد شدن به گوزن های دیگر و کارگر ها پیش گیری گردد. اگرچه مرال از بسیاری نژاد های دیگر گوزن آرام تر می باشد با این حال هنوز تنش ها نگران کننده می باشد. گوزن های ترسیده یا هیجان زده می توانند موجب وارد شدن صدماتی گردند.

بیماری اتلاف مزمن

بیماری اتلاف مزمن (CWD) یک بیماری واگیردار عصب شناسی در مرال ها و گوزن های شمالی می باشد و یک موضوع نگران کننده برای پرورش دهندگان مرال می باشد. CWD موجب ایجاد ضایعات کوچک بر روی مغز دام های مبتلا می شود که منجر به از دست دادن شرایط بدنی، اختلالات رفتاری و مرگ می گردد. CWD مرال ها و گوزن های شمالی را به طریقی مشابه بیماری جنون گاوی و اسکراپی در گوسفندان تحت تاثیر قرار می دهد.
در ایالت پنسیلوانیا همه گوزن ها در هنگام کشتار باید برای بیماری CWD آزمایش شوند. این آزمایش شامل فرستادن یک نمونه مغز به آزمایشگاه دامپزشکی پنسیلوانیا براای بررسی می باشد.

طرح پرورش آهو، جبیر، گوزن، کل، شوکا، مرال و قوچ وحشی

این دستورالعمل برای تاسیس و بهره برداری مراکز تکثیر و پرورش پستانداران وحشی ، کل و بز ( پازن ) و قوچ و میش ( گوسفند وحشی) گوزن زرد ، شوکا و مرال کاربرد دارد.

ماده ۲- مسولیت اجرا:
تمام اشخاص حقیقی و حقوقی که مبادرت به تکثیر و پرورش پستانداران وحشی می نمایند ، ملزم به رعایت مفاد این دتورالعمل می باشند .
ماده ۳- مرکز تکثیر و پرورش پستانداران وحشی باید حریم بهداشتی سایر اماکن دامی و صنایع وابسته به دام ، واحدهای صنعتی و مراکز خدماتی، سکونتگاه ها، جاده ، راه آهن ، فرودگاه برابر ضوابط و مقررات جاری را رعایت نمایند .
ماده ۴- حداقل ظرفیت مرکز تکثیر و پرورش پستانداران وحشی ، ۲۰ راس ماده مولد و حداکثر ظزفیت با توجه به درخواست و طرح و نقشه ارائه شده از سوی متقاضی و متناسب با پتانسیل استان و منطقه و بر اساس ضوابط مندرج در این دستورالعمل محاسبه و تعیین می شود .
تبصره : رعایت ترکیب جنسی ( نسبت جنسی ) در حال حاضر برابر جدول زیر الزامی است .

جدول : ترکیب جنسی ( نسبت جنسی )

 پستانداران وحشی  تعداد دام نر ( راس )  تعداد دام ماده ( راس )
کل و بز ( پازن ) و قوچ و میش  ۲  ۶
 گوزن زرد ۱ ۲
 شوکا ۱ ۱
مرال (گوزن قرمز) ۱ ۲

 

 

 

ماده ۵- حداقل زمین مورد نیاز برای استقرار تاسیسات ( به شرح جدول ) و توام با محوطه ( گردشگاه ) ، یک هزار متر مربع به ازای هر راس مولد ماده محاسبه و تعیین می شود .
دستور العمل اجرایی اجرایی مراکز تکثیر و پرورش پستانداران وحشی

جدول : حداقل مساحت مورد نیاز مرکز تکثیر و پرورش پستانداران وحشی به ازا هر راس ظرفیت پروانه ( بر حسب متر مربع )

تاسیسات سایبان ( مسقف ) غیر مسقف ( محصور )
پناهگاه / جایگاه به ازای هر راس ( نر و ماده ) ۶
قرنطینه ۵/۰ ۲
اتاق معاینه ۱
انبار نگهداری ( علوفه و کنستانتره ) ۵/۲
زایشگاه ۲

 

 

 

 

تبصره : در مرکز تکثیر و پرورش پستانداران وحشی علاوه بر تاسیسات مندرج در جدول، ۶۰ متر مربع برای تاسیسات جانبی از قبیل : انبار لوازم ، ساختمان اداری ، محل استراحت کارگران در نظر گرفته می شود .
ماده ۶- محوطه ( گردشگاه ) باید توجه به رفتارشناسی ، نیاز های بوم شناسی و زیستگاه طبیعی دام ، بازسازی و دارای امکانات و شرایط زیر می باشد :
۱-شرایط احداث سایبان و پناهگاه برای استراحت دام در تابستان و زمستان .
۱-۱ – کف باید از مصالح مناسب و قابل شستشو و ضد عفونی پوشش داده شود ( بهترین مصالح بستر سیمان با استفاده از ماسه دانه درشت در بافت ان می باشد )
۱-۲ – سقف شیب دار و از مصالح مقاوم در مقابل گرما ، سرما، رطوبت و باد باشد .
۱-۳ – با نصب دیوار ( یا حفظ مناسب ) قابل شستشو و ضد عفونی ( شعله دادن ) از سایر تاسیسات بطور فیزیکی جداسازی شود .
۱-۴ – بر خلاف جهت وزش باد غالب و طوفان های موسمی احداث شده باشد .
۱-۵ – از تهویه مناسب و نور طبیعی مطلوب ( متناسب با طبیعت دام ) برخوردار باشد .
۲-احداث ابشخور به صورت نهر ارام ف چشمه یا حوضچه با ظاهری طبیعی

طرح پرورش آهو، جبیر، گوزن، کل، شوکا، مرال و قوچ وحشی
۳-تعبیه اخور با بستر سیمانی برای علوفه و خوراک و نصب سایه بان بر روی ان ( برای جلوگیری از ایجاد رقابت غذایی ، باید نقاط مختلفی برای تغذیه تعبیه شود .)
۴-استفاده از حفاظ با ویژگی های زیر در اطراف محوطه گردشگاه به منظور جلوگیری از فرار دام و یاورود سایر حیوانات وحشی/ ولگرد به داخل محوطه :
۱-۴ – حفاظ اطراف باید مستحکم باشد و بطور مداوم کنترل شوند .
۲-۴- در صورت استفاده از نرده ، فاصله بین نرده ها باید به اندازه ای باشد که سر دام از بین آن عبور نکند و از طرفی پوشاندن نرده ها توسط توری دارای چشمه های ریز منجر به افزایش ایمنی می شود
۳-۴ – ارتفاع حفاظ حداقل ۲ متر باشد تا امکان فرار و آسیب رسیدن به حیوان نباشد .
۴-۴- روی حفاظ اصلی با زاویه ۴۵ درجه ، حفاظ فرعی به اندازه ۵۰ سانتی متر به سمت داخل محوطه نگهداری بر روی ان نصب می گردد
۵-۴ استفاده از سیم خاردار و سیم الکتریکی در ساخت حصار به دلیل احتمال آسیب وادارنمودن به حیوان ممنوع می باشد مگر در مواردی که هدف جلوگیری از ورود حیوانات شکارچی به داخل حصار باشد که به این منظور سیم خاردار و یا سیم الکتریکی بیرون حصار ، نصب می شود .
۵-اختصاص حداقل ۲۰ درصد از محوطه ( گردشگاه ) به فضای سبز متناسب با زیستگاه طبیعی دام
۶- ساخت صخره مصنوعی ترجیحا در دوقسمت محل نگهداری کل و بز و قوچ و میش
۷-محل قراردادن علوفه مورد نیاز برای گوسپندان وحشی ( زمین چرا ) واستفاده از نرده هایی با ارتفاع حداکثر ۲ متر برای قراردادن علوفه مورد نیاز پازن و گوزن ( سرشاخه خوار ) در زیر سایبان
۸-کاشت تعدادی گیاه و درختان محل زیست این حیوانات ( نظیر پسته وحشی ف بادام کوهی ، نارون وحشی ، بلوط ، انجیل ف گز ، ارغوان ، شمشاد و… متناسب با گونه مورد نظر )
ماده ۷- امکان دسترسی مرکز تکثیر و پرورش پستانداران وحشی به منابع آبی کافی و مناسب فراهم باشد .
۱-آب مصرفی برای اشامیدن انسان ،دام و همچنین آب مورد استفاده در سرویس های بهداشتی ، باید بهداشتی و سالم باشد .
۲- اب های سطحی و زیر زمینی ( نظیر رودخانه ها ، قنات ) فقط برای پرکردن دریاچه ، استخر ، آبنما و همچنین آبیاری فضای سبز ، شستشوی جایگاه های نگهداری دام استفاده خواهد شد .
تبصره : متقاضی می بایست مجوزهای لازم را برای استفاده از آب چاه ، رودخانه و .. از دسگاه های ذیربط اخذ نماید .
ماده ۸ – کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی متقاضی احداث و بهره برداری مرکز تکثیر و پرورش پستانداران وحشی ، جهت تامین علوفه ، باید به یکی از روش های زیر عمل نمایند :
۱-مالکیت زمین زراعی به میزان حداقل دو هکتار زمین کشت دیم و یا یک هکتار زمین کشت آبی به ازای ۲۰ راس دام مولد
۲-قرارداد رسمی ( محضری ) اجازه زمین کشت علوفه ، حداقل به مدت ۵ سال بر اساس ظرفیت های مورد اشاره در بند (۱) که باید به تایید سازمان جهاد کشاورزی استان برسد
۳-انعقاد قرارداد رسمی تامین علوفه از منابع استانی ، حداقل به میزان ۷۰ درصد علوفه مورد نیاز ، از طریق تولید کنندگان علوفه استان که باید به تایید سازمان جهاد کشاورزی استان برسد .
ماده ۹- وزارت جهاد کشاورزی تعهدی در رابطه با واگذاری زمین از منابع ملی به متقاضیان تکثیر و پرورش پستانداران وحشی ندارد
ماده ۱۰- این دستورالعمل از زمان ابلاغ لازم الاجرا می باشد و عطف به ماسبق نمی شود
ماده ۱۱- وزارت جهاد کشاورزی تعهدی در رابطه با واگذاری زمین از منابع ملی به متقاضیان تکثیر و پرورش آهو ندارد

دستورالعمل اجرایی مراکز تکثیر و پرورش آهو و جبیر
تبصره ۱: با احتساب ۳ درصد دوقلوزایی سایر ترکیب گله جدول فوق بدین شرح می باشد : تعداد آهوی ماده یک ساله ( ۱۰ راس) – تعداد آهوی نر یک ساله ( ۱۰ راس ) – تعداد آهوی دوساله ( ماده جایگزین ) (۳ راس ) – تعداد آهوی دو ساله ( نرجایگزین ) ( ۱ راس ) .
تبصره ۲ : در مرکز تکثیر و پرورش آهو و جبیر علاوه بر تاسیسات اصلی ، حداکثر ۶۰ متر مربع برای محل استراحت کارگان و سایر تاسیسات جانبی از قبیل : انبار لوازم ، ساختمان اداری و … در نظر گرفته می شود .

ماده ۶ – محوطه نگهداری ( گردشگاه ) باید با توجه به رفتار شناسی ، نیازهای بوم شناسی و زیستگاه طبیعی حیوان ، بازسازی و دارای امکانات و شرایط زیر می باشد :
الف – احداث آبشخور به صورت نهر ، چشمه یا حوضچه با ظاهری طبیعی
ب- احداث جایگاه یا بهاربند با استفاده از مصالح طبیعی متناسب با زیستگاه طبیعی حیوان
ج- تعبیه آخور با بستر سیمانی برای علوفه و خوراک و نصب سایبان بر روی آن ( برای جلوگیری از ایجاد رقابت غذایی ) لازم است نقاط مختلفی برای تغذیه تعبیه شود .
د- امکانات لازم جهت جمع آوری فاضلاب و کود جایگاه ها و در نظر گرفتن محل مناسب جهت دپوی کود
ه- استفاده از حفاظ با ویزگی های زیر در اطراف محوطه گردشگاه به منظور جلوگیری از فرار حیوان و یا ورود سایر حیوانات وحشی / ولگرد به داخل محوطه :
۱-ه- حفاظ اطراف باید مستحکم باشد و بطور مداوم کنترل شوند .
۲-ه- درصورت استفاده از نرده فاصله بین نرده ها باید به اندازه ای باشد که سر حیوان از بین آن عبور نکند و از طرفی پوشاندن نرده ها توسط توری دارای چشمه های ریزمنجر به افزایش ایمنی می شود
۳-ه- ارتفاع حفاظ حداقل ۲ متر باشد تا امکان فرار و آسیب رسیدن به حیوان نباشد .
۴-ه- روی حفاظ اصلی با زاویه ۴۵ درجه ، حفاظ فرعی به اندازه ۵۰ سانتی متر به سمت داخل محوطه نگهداری بر روی ان نصب می گردد
۵-ه- استفاده از سیم خاردار و سیم الکتریکی در ساخت حصار به دلیل احتمال آسیب وادارنمودن به حیوان ممنوع می باشد مگر در مواردی که هدف جلوگیری از ورود حیوانات شکارچی به داخل حصار باشد که به این منظور سیم خاردار و یا سیم الکتریکی بیرون حصار ، نصب می شود .

وضعیت پرورش آهو و گوزن در ایران

طی چند سال اخیر پرورش گوزن در کشور شکل گرفته است و در حال حاضر شرایط کار برای علاقمندان به سرمایه‌گذاری در این زمینه فراهم است.
سالها است که در برخی کشورهای دنیا، گوزن با هدف تولید گوشت، پوست، شاخ و سایر فرآورده‌ها پرورش داده می شود که پرورش نیز عموما در سیستم های باز و مرتعی انجام می گیرد، اما در برخی موارد، در سیستم های بسته و به صورت غیرمرتعی نیز، پرورش انجام می شود.
پرورش گوزن در کشورهای ناحیه اسکاندیناوی امری رایج است، در کشورهایی که نزدیک به قطب هستند، حتی قبل از میلاد مسیح نیز این کار رواج داشته و یکی از حرفه های مورد علاقه اسکیموها، پرورش گوزن است.
در کشورهایی مانند چین، نروژ، سوئد و کانادا این کار رواج زیادی دارد؛ ضمن اینکه نیوزیلند سرمایه گذاری وسیعی در این زمینه انجام داده است.
هدف اصلی از پرورش گوزن، تولید گوشت است؛ اما شاخ گوزن نیز بازار بسیار خوبی دارد و به عنوان ماده ای که در برخی کشورها مانند چین، مصرف دارویی دارد؛ نیز مقرون به صرفه است؛ همچنین پوست و سایر اجزای بدن آن، مورد استفاده‌های گوناگون قرار می گیرد و شیر آن را در برخی کشورها می دوشند و مورد استفاده قرار می دهند. به هرحال این کار، یک صنعت رو به پیشرفت بوده و به ویژه در کشورهایی مانند نیوزیلند توسعه زیادی یافته است. در عین حال گوشت گوزن که مهم ترین فرآورده آن است، توسط این کشورها تولید و به دیگر کشورهای جهان صادر می شود.
در حال حاضر در استان هایی مانند فارس، یزد، گلستان، مازندران و البرز تعدادی از واحدهای پرورش را در الگوهای کوچک داریم که گوزن را در کنار سایر فعالیت های دامپروری خود نگهداری می کنند.
این واحدها عموما گوزن های بومی را با هماهنگی محیط زیست نمونه گیری کرده اند و پرورش می دهند؛ ضمن اینکه یک واحد در البرز وجود دارد که تعدادی گوزن را از کشور کانادا با هماهنگی وزارت جهاد و سازمان محیط زیست وارد کرده و البته تعداد آن محدود است.
در سوادکوه نیز، موردی را داریم که مجوز پرورش ۷۰ راس گوزن را در سیستم بسته دریافت کرده که به تدریج فعالیت خود را آغاز خواهد کرد.
پیش بینی می شود اگر بتوانیم برای محصولات گوزن به ویژه شاخ و گوشت آن بازارهای هدف صادراتی خوبی بیابیم، این کار می‌تواند زمینه ساز فعالیت اقتصادی خوبی باشد؛ هر چند در داخل، نیز می تواند بازار مصرف خوبی برای آن شکل بگیرد.
در کنار سایر فعالیت های اقتصادی مانند پرورش شتر و بز اصلاح‌شده، پرورش گوزن نیز یکی از مقوله هایی است که اگر سرمایه گذاران علاقه داشته باشند و به آن ورود یابند، شرایط کار برای آنان فراهم است.
پرورش دهندگان هم می توانند از گونه های بومی استفاده کنند که این نیاز به هماهنگی با محیط زیست دارد و البته محدود است؛ هم می توانند از گونه های وارداتی استفاده کنند. در اغلب نقاط کشور نیز امکان پرورش گوزن وجود دارد و می توان برای آن برنامه ریزی کرد و احتمالا عمده تولیدات در این زمینه با هدف صادرات محصولات شکل خواهد گرفت؛ چون بازار خوبی برای فرآورده های آن در کشورهای حاشیه خلیج فارس مخصوصا برای گوشت گوزن وجود دارد، همچنین برای شاخ آن کشوری مثل چین و کشورهای اروپایی متقاضی هستند.
در حال حاضر این شرایط هنوز شکل نگرفته و این موارد پیش بینی های آینده است؛ لذا اگر سرمایه گذارانی در این حوزه وارد شوند، این امکان وجود دارد که برای پرورش گوزن، چه با هدف فروش محصولات آن در بازار داخل چه با هدف صادرات، برنامه‌ریزی شود.
قیمت گوشت آهو و گوزن در حال حاضر بین ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار تومان در هر کیلوگرم میباشد.