طرح اپی توریسم؛ گردشگری زنبورعسل

گردشـگری زنبورعسـل، شـکلی از گردشـگری اسـت کـه بـا فرهنـگ و سـنت هـای جوامـع روسـتایی سـر و کار دارد و مـی توانـد بـه عنـوان یکـی از پایـدار تریـن روش هـای توسـعه و گردشـگری در نظـر گرفتـه شـود. ایـن نـوع از گردشـگری در ارتبـاط بـا شـغل زنبـورداری بـه عنـوان یـک حرفـه سـنتی و نیز بـا محصـولات زنبـور عسـل از جنبه هـای زیسـت محیطی، مواد غذایـی و دارویـی اسـت. فعالیـت هـای گردشـگری زنبورعسـل شـامل بازدیـد از زنبورسـتان هـا، موزه هـا در هـوای آزاد و موزه هـای زنبـور عسـل اسـت کـه در آن گردشـگران فرصت مشـاهده کار پرورش دهنده ی زنبور عسـل، روش سـاخت عسـل، خواص و ویژگـی هـای آنهـا، کشـف اطلاعـات در مـورد محصـولات زنبور عسـل، تماشـای نحـوه زندگـی کلنـی زنبـور عسـل، شـناخت همبسـتگی زیسـت محیطـی بیـن انسـان و زنبـور عسـل را پیـدا مـی نماینـد.

قـرن 21 دوره توسـعه اقتصـادی شـدید و افزایـش تخریـب محیـط زیسـت طبیعـی اسـت. کاهش تنـوع زیسـتی و اختلالات در بسـیاری از اکوسیسـتم هـای طبیعـی از جملـه مشـکلاتی هسـتند کـه هر روز بـا آن مواجـه هسـتیم. افزایش رونـد جهانی شـدن، رفتـار، سـنن، فرهنـگ و یکپارچگـی جوامـع محلـی را تهدیـد مـی کنـد. از نقطـه نظـر زیسـت محیطـی، اجـرای اصول توسـعه پایـدار، به عنـوان رویکـرد مقابلـه ای با ایـن فرایندهای منفـی مطـرح می شـود. گردشـگری به عنـوان صنعت سـفید ( نظری، 1394 ) شـاخه ای از اقتصـاد اسـت کـه در آن توجـه ویـژه ای بـه حفـظ ارزش های فرهنگـی و طبیعـی مـی شـود( 2005  ,Przezborska & Hegarty و2008,Gillmor & Cawley   )با اذعـان بـه اینکـه گردشـگری صنعتـی اسـت کـه محیـط، مهـم تریـن منبـع جاذبه آن اسـت، لـذا توجـه بـه توسـعه پایـدار محیـط یکـی از مهـم تریـن اهـداف گردشـگری مـی باشـد (ویلیامـز، 1388).گرایـش گردشـگری مشـاهده شـده در سـال هـای اخیـر، علاقـه منـدی بـه اشـکال حمایـت از محیـط زیسـت مـی باشـد کـه در انـواع گردشـگری طبیعـت گردی، گردشـگری کشـاورزی، گردشـگری فرهنگی مشـاهده می شـود. گردشـگران بـه دنبال گـذران فعال وقـت آزاد خـود هسـتند، بـا ایـن حـال، نـه تنهـا فعالیـت بدنـی بسـیار مهـم اسـت بلکـه فعالیـت شـناختی هـم اهمیـت دارد. فرصـت بـه دسـت آوردن تجربـه هـای جدیـد، بـرای بازدیـد از ویژگـی هـای طبیعـی و فرهنگـی یـک منطقـه، انگیـزه ای قـوی بـرای مسـافرت مـی باشـد (2007Ceulak & Wożniak  ,  ) نمونـه ای عالـی از مجموعـه ی ایـن گردشـگری زنبورعسـل علاقـه منـدی هـا را شـکل مـی دهـد. اپـی توریسـم نـام برآمـده از عنـوان لاتیـن زنبـور عسـل( mellifera، Apis ) شکلــی از گردشـگری اسـت کـه بـا حرفــه سـنتی زنبـورداری و محصـولات آن از جنبـه ی زیسـت بـوم، مـواد غذایـی و جنبـه درمانـی مـی پـردازد. فعالیـت های مربوط به گردشـگری زنبورعسـل شـامل بازدید از زنبورسـتان هـا، مـوزه هـا در هـوای آزاد و مـوزه هـای زنبـور عسـل اسـت کـه در آن گردشـگر فرصـت مشـاهده و بازدیـد کار پـرورش دهنـده ی زنبـور عسـل، روش سـاخت عسـل، خـواص و ویژگـی هـای آن (از جملـه مـزه انـواع عسـل)، (درک سـایر محصـولات زنبـور عسـل )(گـرده، مـوم، نـان زنبـور عسـل، ژل رویـال)، تماشـای نحـوه زندگـی کلنـی زنبـور عسـل، شـناخت همبسـتگی زیسـت محیطـی بیـن انسـان و زنبـور عسـل را پیـدا مـی کنـد (2013 Bień &  Woś). اشـکال پیشـنهادی بـه منظـور توسـعه گردشـگری زنبورعسـل بهـره گیری از مـوزه های پـرورش زنبـور عسـل فعلـی و مـوزه هـای هـوای بـاز مـی باشـد، در عیـن حـال تورهـای بازدیـد از زنبورسـتان هـا و مـزارع زنبور عسـل و اقامـت در خانـه هـای پـرورش دهنـدگان زنبـور عســل و آشـنایی بـا جامعـه محلـی نیـز پیشـنهاد دیگـر مـی باشـد. در ایـن پیشـنهاد، گردشـگری زنبورعسـل بـه عنـوان فرصتـی بـرای فعـال شـدن مناطـق روسـتایی، ایجـاد مشاغــل جدیـد و ترویـج فرهنـگ و سـنت یـک منطقه مطـرح می شـود. مطالعات اسـنادی نشـان مـی دهد کـه اسـلوونی رهبـری بازار گردشـگری زنبورعسـل را بـر عهـده دارد و بـا اجـرای تورهـای سـازماندهی شـده گردشـگران داخلـی و خارجـی را در ایـن حـوزه جـذب نموده اسـت. در طی 8 سـال گذشـته، توسـعه پویای گردشگری زنبورعسـل ، در کشـورهای لهسـتان، آلمـان، جمهـوری چـک، لیتوانـی، اوکرایـن (2012, Iaromenko & Oleynik و اسـپانیا) (2014 , Shiffler )ثبـت شـده اسـت. صنعـت زنبـور داری ایران از نظـر میزان تولید عسـل و تعداد مـزارع تولیـد عسـل در بیـن 10 کشـور اول جهـان قـرار دارد( 2016, Fao ).بر اسـاس آمارنامـه وزارت جهـاد کشـاورزی(1394) ،تعـداد کندوهـای زنبورسـتان هـای کشـور 6693937 کنـدو بـوده کـه در مجمـوع 393.77 هـزار تـن عسـل تولیـد کـرده انـد.

بـا توجـه بـه گسـتره مناسـب مـزارع زنبـور عسـل در کشـور، برنامـه ریـزی گردشـگری بـرای اسـتفاده از ایـن فرصـت مغفـول مانـده ضـروری مـی نمایـد. مطالعـه ی حاضـر بـا هـدف بررسـی جایـگاه زنبورسـتان در توسـعه گردشـگری انجـام شـده اسـت و از لحـاظ هـدف کاربـردی، از نظـر روش شناسـی از نـوع پـس رویـدادی و از لحـاظ گـردآوری داده هـا از نـوع تحقیقـات اسـنادی و میدانـی مـی باشـد. از نتایـج ایـن پژوهـش مـی توان در توسـعه گردشـگری مناطـق (شـهرها و روسـتاها)هـدف، هویـت بخشـی بـه جوامع محلـی، اشـتغال زایی و توسـعه درون زا مناطـق اسـتفاده نمـود و قابـل تعمیـم بـه حیطـه های مشـابه می باشـد.

گردشـگری زنبورعسـل بـه عنـوان یـک فـرم خلاقانه برای سـپری کـردن اوقـات فراغت، نشـان دادن کارکردهـای آن و مشـخص نمـودن گـروه هـای هـدف برگـزاری ایـن تورهای گردشـگری می باشـد. گردشـگری زنبورسـتان واجـد عملکردهـای آموزشـی، برگزاری تـور، ارتقاء سـلامت و درمـان و اجتماعـی می باشـد و قابلیـت برنامه ریزی و هـدف گـذاری در تمـام طیـف هـای سـنی را دارد. »عملکـرد آموزشـی«: گردشـگری زنبورعسـل ترویـج کننـده فعالیـت هـای زیسـت محیطـی گردشـگران طرفـدار محیـط زیست است (2013 Majewski & Majewska-Madras,  ) موجب آشـکار سـازی نقش بسـیار موثـر زنبور عسـل در عملکرد بسـیاری از اکوسیسـتم هـا مـی شـود. یـک سـوم از محصولاتـی کـه بـه طـور مسـتقیم و غیر مسـتقیم توسـط انسـان مصـرف می شـوند وابسـته به گرده افشانی حشرات اسـت(2012 Spevak, و طهماسـبی و پورقرایـی، 1379) .بـه همیـن سـبب حفاظت از بیشـترین تعـداد کلنـی هـای زنبـور عسـل حائـز اهمیت اسـت و آمـوزش هـای زیسـت محیطـی نیـز امـکان درک و ارزیابی نقش زنبـور عسـل در زندگـی و اقتصـاد بشـر را فراهـم مـی آورد »عملکرد برگزاری تور» توجه به ماهیت خاص و آداب و سنن یک منطقه و به ویژه کار پرورش دهندهء زنبور عسل و تاریخچه زنبورداری از جمله موارد ویژه توجه تورگردانان می باشد( 2011, Schluter و 2009, Sims و, Briscic,al et 2013  ) .

«عملکـرد پیـش درمانـی»: ارتقاء روش های درمـان طبیعی و توجـه بـه محصـولات زنبـور عسـل اسـت کـه در ایـن بخـش معرفـی مـی شـود. عسـل از دیرباز، نـه تنها بـه عنوان یـک ماده غذایـی ارزشـمند بلکـه بـه عنوان یـک دارو در طب سـنتی مورد توجـه بـوده اسـت و در بسـیاری از کشـورها بـه عنـوان غـذا دارو بـه رسـمیت شـناخته مـی شـود (حبیبـی رضایـی و همـکاران، 1394  ).ضـروری اسـت کـه بـه سـایر محصـولات کمتـر شـناخته شـده و کمیاب زنبور عسـل ماننـد بره موم، نان زنبور عسـل، ژل رویـال، گـرده و مـوم توجـه شـود. عـلاوه بـر نمایـش کاربردهای متعـدد محصـولات زنبـور عسـل در پخـت و پـز، پزشـکی و لوازم آرایشـی، ایـن محصـول ارتقـاء دهنـده شـیوه زندگـی سـالم و بازگشـت بـه طبیعت اسـت، کـه با موفقیـت می توانـد در خدمت انسـان قـرار گیرد.

«عملکـرد اجتماعی »: گردشـگری زنبورعسـل، امـکان فعال سـازی جامعـه ی محلـی را بـا ایجـاد مشـاغل جدیـد و دادن سـرویس بـه طیف گسـترده گردشـگران را می دهـد. این فرصت در قالـب توسـعه گردشـگری مزرعـه و بازگـو نمـودن دانـش و تجربـه زنبورسـتان هـا محقـق مـی شـود. گردشـگری مزرعـه، و بالاخـص گردشـگری مـزارع زنبـور عسـل، از جملـه راهبردهایی اسـت کـه در چنـد دهـه اخیـر بـرای متنـوع سـاختن اقتصـاد روسـتایی و توسـعه پایـدار روسـتایی مطـرح شـده اسـت. اکثـر کشـورهای جهـان ایـن نـوع گردشـگری را بـه عنـوان راهبـردی نویـن بـرای توسـعه اجتماعـی ـ اقتصـادی، احیـا و بازسـازی نواحـی روسـتایی مـد نظـر قـرار داده انـد (2011 Su ,).ایـن امـر بـه ویـژه در کشـورها و مناطقـی کـه گزینـه هـای محـدودی بـرای توسـعه دارنـد، بیشـتر مـورد توجـه قـرار گرفتـه اسـت. در شـرایطی که بسـیاری از فعالیت های اقتصاد روسـتایی و سـطح درآمـد کشـاورزی، طـی دهـه هـای اخیـر دچـار افـول شـدید شـده و افزایـش نـرخ بیـکاری و در نتیجـه خـروج نسـل جـوان و تحصیـل کـرده از جامعـه روسـتایی، توسـعه روسـتاها را بـه مخاطـره انداختـه اسـت، اگـر توسـعه گردشـگری بـه طـور کامل در نواحـی روسـتایی طـرح ریـزی شـود، مـی تـوان تـا حـدودی ایـن مناطـق را از رکـود و انـزوا خـارج کـرد و موجـب گسـترش توسـعه روسـتایی و کشـاورزی باشـد (امیری و همکاران، 1395 )و (مطیعـی لنگـرودی و نصرتـی، 1390). ایـن گسـتره تنـوع کارکـردی گردشـگری زنبورعسـل، سـبب محبوبیـت فزاینـده آن مـی شـود بـه ویـژه اینکـه کارگاه هـای آموزشـی و سـخنرانی هـای علمـی و پژوهشـی در ایـن تجربـه گردشـگری در شـرایط طبیعـی انجـام مـی پذیـرد.

جاذبه های گردشگری زنبورستان

1ـ کارگاه هـای آموزشـی: ارائه مباحث زیسـت شناسـی، بوم شناسـی و تاریـخ زنبـور داری در قالـب آمـوزش هـای هـم زمان نظـری و عملـی یکـی از جاذبـه های گردشـگری زنبورسـتان می باشـد. در ایـن کارگاه ها، مسـافرت به زنبورسـتان ها، پوشـیدن لبـاس هـای محافـظ زنبـور، بـازی هـا و نمایشـنامه مربـوط بـه پـرورش زنبـور عسـل و مـزه کـردن عسـل از فعالیـت هـای اصلی گردشـگری مـی باشـد. زنبـورداران بـا اسـتفاده از وسـایل کمک آموزشـی (نمایـش کنـدوی عسـل، شـانه های عسـل مهـر و موم شـده در فضـای شیشـه ای، تجهیـزات پـرورش دهنـده ی زنبور عسـل و …)عملکـرد یک کلنی زنبور عسـل و فرآینـد تولید و به دسـت آوردن عسـل را توضیـح مـی دهند.گـروه های هـدف این جاذبه کودکان و نوجوانان، گردشـگران کشـاورزی و گردشـگران سـازماندهی نشـده مـی باشـند. این فعالیـت ها به صـورت موزه هـای فضـای بسـته و یـا مـوزه هـای فضـای بـاز قابـل اجـراء مـی باشـد. مهدکـودک هـا، مـدارس و یـا گردشـگرانی کـه بـه منظـور خرید عسـل وارد زنبورسـتان می شـوند، گردشـگران عمده این جاذبـه گردشـگری می باشـند. از دیگـر فعالیـت هـای آموزشـی گردشـگری زنبورعسـل مـیتـوان بـه کارگاه هـای «مـوم سـازی» اشـاره نمـود. در ایـن کارگاه هـا بـا اسـتفاده از مـوم زنبـور عسـل اقـدام بـه سـاخت شـمع و یـا هنرهـای دسـتی می شـود. از آنجـا که ایـن کارگاه های آموزشـی قابلیـت ارائـه به گردشـگران در تمامی طول سـال را دارند، واجد ارزش گردشـگری و درآمـد زایـی ویـژه ای مـی باشـند. 2ـ بازدیـد از بـاغ هـای گیاهـان مولـد عسـل: ابتـکار جالبـی هسـتند کـه در زنبورسـتان هـا و مزارع گردشـگری کشـاورزی می تـوان از آنهـا اسـتفاده کـرد. در ایـن بـاغ ها، هـر یـک از گیاهان با نـام دقیق و علمی، مشـخص نمـودن دوره گلدهـی و کاربری ویژه در تولیـد عسـل معرفـی مـی گردنـد. ایجـاد چنیـن عرضـه هـای گردشـگری سـرمایه گـذاری مالـی بـه نسـبت پایینـی را طلب می نمایـد. کارکردهـای آموزشـی، دیـداری، اقتصـادی و … از دیگر مزایـای ایـن باغ هـا می باشـند. 3ـ درمـان: یکـی دیگـر از پتانسـیل هـای بسـیار مهـم گردشـگری زنبورعسـل مـی باشـد. زنبـور عسـل و محصـولات آن در درمـان بیمـاری هـای مختلـف کاربـرد دارنـد. محبـوب تریـن و متـداول ترین شـکل درمـان در گردشـگری زنبورسـتان، تجهیـزات استنشـاقی هسـتند. گردشـگران در اتـاق هایـی کـه مجهـز بـه صندلـی راحـت مخصـوص اسـت، اسـتراحت کـرده و هـوای منبسـط شـده غنـی از مـواد ضـد قـارچ را تنفس مـی کنند. ایـن محیـط، تأثیـرات مثبتـی بـر سیسـتم تنفسـی، تقویـت سیسـتم ایمنـی، کاهـش اسـترس و خسـتگی و بهبـود خلـق و خـوی برجـای مـی گـذارد (2014 Wos ,) عـلاوه بـر استنشـاق، فعالیـت هـای درمانـی دیگـری چـون حمـام بـا عسـل، ماسـاژ بـا اسـتفاده از عســل و موم زنبور عسـل، ماسـک زیبایی و اسـتفاده از نیـش زنبـور عسـل بـه عنـوان زنبـور درمانـی اشـاره مـی شـود. سـرمایه گـذاری قابـل توجـه زنبـورداران، ایجاد زیرسـاخت های مناسـب و همچنیـن آمـوزش کارکنـان گردشـگری از نیازهـای برگـزاری تورهـای درمانـی گردشـگری زنبورعسـل مـی باشـد.

گردشـگرانی کـه از زنبورسـتان هـا بازدیـد مـی کننـد بهترین مبلغـان گردشـگری ایـن مناطـق بـه شـمار مـی رونـد. تبلیغـات دهـان بـه دهـان در کنـار تبلیغـات سـازمان دهـی شـده تورهـای گردشـگری زنبورسـتان از بهتریـن روش هـای تبلیغاتـی ایـن جاذبـه هـای گردشـگری مـی باشـند. جاذبـه هـای گردشـگری زنبورسـتان و سـازماندهی تورهـای برنامـه ای ایـن امـکان را فراهـم مـی نمایـد تـا گردشـگران بـا خاصیـت بهبـود دهنـده و مکمـل عسـل از نزدیـک آشـنا شـوند و بـا مـزه کـردن عسـل و شـرکت در کارگاه های آموزشـی و بهره منـدی از خدمات درمانی در ایـن تجربـه گردشـگری مشـارکت نماینـد. تقاضـای بـالا بـرای پیشـنهاد گردشـگری زنبورعسـل، شـانس قابـل توجهـی را بـرای توسـعه این شـکل از گردشـگری فراهم می آورد و ایجاد علاقه در میـان زنبـورداران بـرای ارائه خدمات گردشـگری در زنبورسـتان از محرک های بسـیار مهم توسـعه ی زنبورسـتان ها و این عرضه گردشـگری قلمـداد مـی شـود.

نتیجه گیری

شـرایط بسـیار مناسـب جغرافیایـی و اقلیمـی کشـور ایـران سـبب شـده اسـت که رتبه جهانی تولید عسـل ایران بین ده رتبه برتـر جهـان قرار گیـرد. با توجه به پراکنش بسـیار مناسـب مزارع زنبـور عسـل و قابلیـت هـای توسـعه ای کشـاورزی و گردشـگری ایـن مناطق، گردشـگری مزارع زنبور عسـل به عنوان گردشـگری جایگزیـن معرفی شـد. بازدیـد از ایـن جاذبـه هـای گردشـگری در قالـب تورهـای تفریحـی و آموزشـی یـک روزه و چنـد روزه عـلاوه بـر آشـنایی هر چـه بیشـتر علاقـه منـدان بـا تولیـد و فرآینـد اسـتحصال عسـل، امـکان دسترسـی هـر چـه بهتـر مـردم را بـا غـذای سـالم و انرژی بخشـی بـه نـام عسـل را بسـیار آسـان مـی نمایـد. گردشـگری زنبورعسـل فرصتـی بـرای رشـد و پویایـی مناطـق روسـتایی و ایجـاد مشـاغل جدید گردشـگری را فراهم مـی آورد. با توسـعه ی گردشـگری و متعاقـب آن توسـعه زیرسـاخت هـا، توسـعه درون زا مناطـق روسـتایی ایجـاد مـی شـوند. تأکیـد بـر مصـرف غـذای سـالم و اسـتفاده از عسـل در سـفره غـذای خانـواده از مهـم ترین دسـت آوردهایی اسـت کـه در کنار اشـتغال زایی جامعـه محلی و درآمـد زایـی ایـن بخش محقـق می شـود. از منظـر پژوهش، می تـوان گفـت کـه توسـعه مطلـوب گردشـگری زنبورعسـل نیازمنـد حمایـت هـای دولـت هـا و سـازمان هـای مسـئول بـرای توسـعه مناطـق روسـتایی اسـت.

 

منبع

حمیده بیگی
گروه مدیریت، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، ایران