مزرعه کشت پونه

پونه Pennyroyal نوعی گیاه دارویی به شمار می‌رود که طعم و عطر بسیار خاصی دارد. این گیاه خوشبو و مفید از خانواده نعناع می‌باشد و شباهت زیادی به نعناع دارد با این تفاوت که‌برگ‌های آن سبزتر و کوچک‌تر از نعناع می‌باشد و ساقه‌های کوتاه سبزرنگ دارد. خاصیتی که در چای پونه نهفته است باعث شده که در تسکین دردهای روده، ایجاد آرامش و بهبود گوارش معروف شود. در بیشتر مواقع برای طعم دار کردن نوشیدنی‌ها و غذاها از آن استفاده می‌شود. در کل می‌توان گفت این گیاه یکی از تأثیرگذارترین گیاهان بر روی سلامتی بدن می‌باشد.

نام  فارسی	پونه
خاستگاه	اروپا، آفریقای شمالی و آسیای میانه
نام انگلیسی	PENNYROYAL
نام علمی	MENTHA PULEGIUM
خانواده	LAMIACEAE – نعناعیان
نامهای دیگر	squaw mint, mosquito plant , pudding grass

مشخصات ظاهری گیاه پونه

گل‌های گیاه پونه در فصل تابستان به شکل گروهی ازگل‌های کوچک در بغل برگ و ساقه ظاهر می‌شوند و به رنگ صورتی و بنفش می‌باشند. محل رویش پونه‌ها در دشت‌ها و نقاط مرطوبی مثل کنار باتلاق‌ها و نهرها و یا داخل جوی‌ها و چشمه‌ها است. این گیاه در مناطق مختلف آسیا، اروپا، آفریقای شمالی و حبشه به‌صورت وحشی رشد می‌کند و در ایران در مناطقی همچون گیلان و مازندران در اطراف رشت و ماسه‌زارهای غازیان و نقاط مرطوب لاهیجان به‌صورت خودرو مشاهده می‌شود.
جالب است بدانید نوعی پونه آبی در مازندران رشد می‌کند که بانام محلی سرسم شناخته‌شده است. در زبان ترکی به پونه «یارپیز» میگویند. نکته مهمی که وجود دارد این است که عوامل مختلفی باعث شده است که این گیاه به‌ندرت و بسیار اندک رشد کند تا جایی که فقط در برخی از کوه‌ها و دره‌های صعب‌العبور آن‌هم به تعداد بسیار محدود و پراکنده در فروردین‌ماه به‌واسطه آب باران در مناطقی که ذکر شد می‌روید.
پونه کوهی چنان خوش عطر است که شما به‌راحتی و از فاصله چندم‌تری می‌توانید بوی بسیار مطبوع آن را استشمام کنید. اگرچه طعم پونه در ابتدا تلخ و گرم است اما به‌تدریج یک احساس خنکی به شما دست می‌دهد که بسیار لذت‌بخش است. بد نیست بدانید پونه بویی شبیه به بوی سیترونل دارد به همین خاطر از آن در صابون‌های معطر استفاده می‌کنند و از اسانس آن در حشره‌کش‌ها به کار می‌برند، عرق طبی یکی از محصولات پونه می‌باشد.

نحوه کاشت و پرورش پونه

پونه به‌راحتی کاشته شده و پرورش داده می‌شود. این گیاه را هم می‌توان با استفاده از دانه و هم قلمه و همچنین با استفاده از گلدان پرورش داد. پیش از آخرین سرمای منطقه‌ای که در آن ساکن هستید بذرهای پونه کوهی را در خانه نشا کنید، این بذرها نیاز به پوشاندن توسط خاک ندارد و چنانچه پس از قرار داده شدن روی خاک با آب مرطوب شوند و رطوبتشان با استفاده از یک پلاستیک حفظ شود کافی است.
برای اینکه بذرهای پونه جوانه بزنند نیاز به نور خورشید دارند بنابراین سینی نشا را باید در مکانی مثل پشت پنجره قرار دهید تا نور آفتاب به آن بتابد. کمتر از 1 هفته مشاهده خواهید کرد که بذرهای پونه کوهی جوانه‌زده‌اند. پس‌ازاینکه اندازه نهال‌های پونه به 15 سانتی‌متر رسید و بعدازاینکه سرما رفع شد آن‌ها را به زمین انتقال دهید البته می‌توانید به گلدان‌های بزرگ‌تر هم منتقل کنید و در خانه و خارج از خانه نگهداری کنید.

مکان مناسب در کاشت پونه

زیبایی باغچه شما باوجود پونه کوهی دوچندان می‌شود و شما به‌راحتی می‌توانید با پرورش دادن این گیاه در ظروف یا گلدان‌های مختلف و حتی در کاشانه از آن نگهداری کنید. پس این را بدانید که این گیاه گزینه بسیار مناسبی برای فضاهای محدود می‌باشد، فقط مهم این است که به‌اندازه کافی نور و گرمای آن تأمین شود تا به‌خوبی رشد کند.
فاصله 8 تا 10 اینچی یا همان (20 تا 25 سانتی‌متر) در کاشت پونه داخل باغچه حتماً باید رعایت شود، چراکه با کامل شدن رشد آن ارتفاعش به 2 فوت یا 60 سانتی‌متر و گستردگی‌اش در زمین به 18 اینچ یا 45 سانتیمتر می‌رسد. بنابراین چنانچه قصد دارید آن را در گلدان بکارید حتماً توجه داشته باشید که یک گلدان مناسب با قطر 12 اینچ یا 30 سانتی‌متر انتخاب کنید.

زمان مناسب برای کاشت پونه

گیاه پونه را می‌توان از بذر یا قسمت برش خورده یک گیاه سالم دیگر پرورش داد. زمانی که می‌خواهید گیاه را با استفاده از بذر پرورش دهید می‌توانید دانه‌های آن را به مدت 6 هفته پیش از آخرین نشانه‌های سرما در خارج از منزل بکارید و چنانچه قصد پرورش پونه با استفاده از برش دارید حتماً اطمینان حاصل کنید که دمای زمین حداقل 70 درجه فارنهایت یا همان 23 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

خاک مناسب برای گیاه پونه

خاک مناسب برای کشت این گیاه، خاک لوم شنی حاوی مقدار زیادی مواد و ترکیبات هوموسی است. خاک‌های چرنوزیوم (خاک سیاه) و پیت با ساختمان مناسب و حاوی مواد و عناصر غذایی کافی، برای کشت آن مطلوب می‌باشند. باید از کشت آن در خاک‌های رسی و اشباع از آب‌وخاک‌هایی که پی او آن بالاتر از 8.5 است، اجتناب نمود. به‌طورکلی، خاک‌های اسیدی و زهکشی شده، خاک‌های مناسبی برای کشت این گیاهان می‌باشند.
درواقع رشد پونه در خاک نسبتاً بارور میسر می‌باشد، بنابراین در چنین شرایطی افزودن کم پوست یا کود دهی نیاز نیست و در این حالت گیاه به‌طور طبیعی مراحل رشد خود را سپری می‌کند اگرچه شاید زمان برداشت آن به تعویق بیافتد.

نور مناسب در کاشت پونه

محل رشد باید نور کافی داشته باشد تا هم رشد گیاه به بهترین نحو انجام شود و هم تولید اسانس در گیاه بیشتر شود.
پونه کوهی تنها نیمی از روز را قادر به سپری کردن بدون آفتاب است ولی چنانچه در طول روز به‌طور کامل از نور خورشید بهره‌مند شود عطروطعم آن چندین برابر می‌شود. این گیاه به‌خوبی می‌تواند در داخل خانه رشد کند اما برای اینکه سریع‌تر رشد کند نیاز به مقدار مناسبی آفتاب و حرارت آن دارد.

آبیاری پونه

این گیاه دارای ریشه‌های سطحی است که قادر به جذب رطوبت از اعماق زمین نیست، لذا آبیاری مناسب در طول رویش آن ضرورت دارد. ازاین‌رو باید آن را همواره در مناطقی که ازنظر آب غنی‌اند کشت نمود. مقدار اسانس تولیدشده در پیکر رویشی با مقدار رطوبت خاک رابطه مستقیم دارد، به همین دلیل برای تولید محصولی با کمیت و کیفیت مناسب، رطوبت خاک در طول رویش باید معادل 80 درصد باشد.
باید بدانید که به‌هیچ‌وجه نباید بیش‌ازاندازه پونه کوهی را آبیاری کنید و زمانی می‌توانید مجدداً به گیاه آب بدهید که از خشک بودن خاک کاملاً اطمینان داشته باشید.

دما پونه

این گیاه به سرما به‌خصوص در مراحل اولیه رشد، حساس است و بهترین دما برای رشد سریع و تولید اسانس آن، ۱۸-۲۲ درجه سانتی‌گراد است.

تکثیر پونه کوهی

از روش‌های تکثیر گیاه پونه می‌توان به روش کشت با بذر اشاره کرد. در این روش بذرهای پونه به‌خوبی جوانه خواهند زد. از روش‌های دیگر تکثیر گیاه پونه روش ریشه رست‌ها، پاجوش‌ها و قلمه‌های ساقه می‌باشد.
بیماری‌ها و آفات پونه کوهی
کنه‌های عنکبوتی، پوسیدگی ریشه و شته‌ها از مهم‌ترین عوامل آسیب‌رسان به پونه کوهی می‌باشد. اگر اطمینان حاصل کنید که گیاه پونه شما در خاک مناسب زهکشی شده پرورش داده می‌شود در این صورت از دچار شدن گیاه به این آفات جلوگیری خواهد شد.

خواص بی‌نظیر گیاه پونه

ازآنجایی‌که پونه دارای طبع گرم و خشکی می‌باشد، همچون سایر گیاهان خواص بسیار زیادی برای سلامتی بدن دارد.

مراحل کاشت بذر پونه

کاشت بذر این سبزی به دو روش انجام می‌پذیرد. روش اول روش مستقیم است که در فصل بهار در اردیبهشت‌ماه و خردادماه صورت می‌پذیرد. در این روش کاشت بذر در خاک باغچه صورت پذیرفته و کشت آن مراحل خاص خود را دارد. درروش غیرمستقیم اما برای کاشت از ظروف مخصوص کاشت بذر کمک گرفته می‌شود و در زمستان صورت می‌پذیرد. کاشت پونه نیاز به تمهیدات خیلی ویژه‌ای نداشته و هرکسی می‌تواند با طی کردن مراحلی که در ادامه آن‌ها را بازگو خواهیم کرد، کشت این بذر را انجام دهد.

کاشت بذر پونه به روش مستقیم

بسترسازی برای کاشت

در قدم اول باید بستر مناسب برای کاشت بذر را آماده کنید. رشد پونه تحت تأثیر تابش نور مستقیم خورشید است و ازاین‌رو باید قسمتی از باغچه را برای کشت انتخاب کنید که حدود ۶ ساعت نور مستقیم خورشید را در طول روز در دسترس داشته باشد. قدم بعدی آماده‌سازی خاک است. برای این کار ابتدا خاک باغچه را به‌خوبی شخم زده و برای غنی نمودن آن از خاک لومی شنی با ترکیبات هوموسی استفاده نمایید.

کاشت بذر

حالا باید بذرها را در خاک آماده‌شده بکارید. برای این کار تپه‌هایی به فواصل ۵۰ تا ۶۰ سانتی‌متری ایجاد کرده و بذرها را در این ردیف‌ها در فواصل ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متری از هم و در عمق ۰.۵ سانتی‌متری خاک بکارید. درنهایت می‌توانید از کمی کود دامی پوسیده برای تقویت خاک استفاده نموده و یک‌لایه نازک از آن را روی بذرها بپاشید.

آبیاری

قبل از جوانه‌زنی بذر پونه می‌بایست با استفاده از آب‌پاش بذرها را آبیاری نمایید تا در حین آبیاری جابجا نشده و صدمه‌ای نبینند. آبیاری خود گیاه پونه نیز باید به‌صورت منظم و در فواصل کوتاه صورت پذیرد.

روش کاشت غیرمستقیم بذر پونه

برای کاشت این بذر درروش غیرمستقیم نیاز به استفاده از ظروف مخصوص کاشت بذر خواهید داشت. بعد از تهیه کردن، کف آن‌ها راکمی سوراخ کرده و یک‌لایه نازک سنگ‌ریزه در کف گلدان‌ها بریزید. این عملیات شرایط زهکشی را در آن‌ها فراهم می‌آورد. بعدازآن نوبت به پر کردن خاک و کاشت بذرها می‌رسد که می‌توانید مانند روش مستقیم مراحل را طی کنید.
جهت حفظ رطوبت خاک قبل از جوانه‌زنی بذرها هم می‌توانید از یک پلاستیک شفاف سوراخ‌دار روی گلدان‌ها استفاده نمایید. درنهایت هم می‌توانید بذرها را داخل همین گلدان به ثمر برسانید و یا آن‌ها را در زمان موعود به خاک باغچه انتقال دهید.

نیازهای اولیه برای کاشت بذر پونه

نور _۶ ساعت نور مستقیم خورشید
دما_ دمای بهینه برای رشد ۱۸ تا ۲۲ درجه
c خاک _ لوم شنی با ترکیبات هوموسی با زهکشی مناسب
کود _ کود دامی پوسیده
آبیاری _ تا قبل از جوانه‌زنی خاک بذر نباید رطوبت خود را از دست بدهد.
منطقه آب و هوایی _ سرد و معتدل
فصل کاشت _ بهار
طول دوره رشد _ چندساله
عادت رشدی_ بوته‌ای

چگونگی کاشت و پرورش پونه

کاشت و پرورش پونه بسیار آسان است. پونه کوهی را می‌توان از طریق دانه، قلمه و یا با استفاده از گلدان آماده آن پرورش داد. قبل از آخرین سرمای منطقه‌ای که در آن زندگی می‌کنید، بذرهای پونه کوهی را در خانه نشا کنید. بذرهای پونه کوهی نیازی به پوشانده شدن توسط خاک ندارند.
بعد از قرار دادن بذرها روی خاک، آن‌ها را با آب مرطوب کنید و سپس سینی نشا یا ظرف کاشت را با یک پلاستیک بپوشانید تا رطوبت حفظ شود. سینی نشا را در یک مکان آفتابی، مثلاً پشت یک پنجره آفتاب‌گیر قرار دهید. بذرهای پونه کوهی برای جوانه زدن به نور خورشید نیاز دارند.
بذرهای پونه کوهی معمولاً کمتر از یک هفته جوانه می‌زنند. بعدازاین‌که اندازه نهال‌های پونه کوهی به 15 سانتی‌متر رسید، بعد از رفع سرما آن‌ها را به زمین منتقل کنید. همچنین می‌توان نهال‌ها را به گلدان‌های بزرگ‌تر منتقل کرد و در خانه یا خارج از خانه نگهداری نمود.
فاصله بین نهال‌های پونه کوهی در زمین باید 30 سانتی‌متر در نظر گرفته شود. بذرهای پونه کوهی را می‌توان از همان ابتدا، بعد از رفع سرما مستقیماً در زمین کاشت. فاصله بین بذرها باید 30 سانتی‌متر باشد.
برای کاشت نهال‌ها یا بذرهای پونه کوهی در زمین، باید آن‌ها را در یک مکانی که آفتاب کامل دریافت می‌کند و در یک خاکی که زهکشی خوبی دارد، کاشت. زمانی که گیاهان در زمین پابرجا می‌شوند به توجه زیادی نیاز ندارند. گیاه پونه کوهی تا حد زیادی می‌تواند خشکی را تحمل کند و به آبیاری زیادی نیاز ندارد، تنها در صورت خشکی شدید باید آبیاری انجام شود.
همچنین پونه نیاز به کود ندارد. این گیاه مقاوم معمولاً می‌تواند از خودش مراقبت کند. برای این‌که پونه عطروطعم مطلوب‌تری داشته باشد (درصورتی‌که برای نیازهای آشپزخانه کاشته می‌شود) و یا برای این‌که گیاه رشد جمع و جورتری داشته باشد، زمانی که گیاه پونه کوهی شروع به شکوفه دادن کرد باید این شکوفه‌ها را چید.
PH مناسب برای رشد پونه کوهی 5/5 تا 7 می‌باشد. پونه کوهی به‌راحتی گسترش پیدا می‌کند، در اواخر بهار برای پرپشت شدن گیاهان پونه ، می‌توان یک‌سوم آن را قطع کرد. درصورتی‌که پونه کوهی در گلدان کاشته شود، می‌توان در زمستان آن را به داخل خانه منتقل کرد تا از سرما حفظ شود. در بهار قبل از شروع رشد جدید گیاه، باید ساقه‌های مرده را از آن جدا کرد.

مرحله داشت

در طول دوره رویشی گیاه باید مزرعه تحت مراقبت قرارگرفته و عملیات آبیاری و تغذیه و مبارزه با علف‌های هرز و آفات و امراض در آن صورت گیرد. نعناع به علت ریشه‌های سطحی به آب کافی نیاز دارد بهترین روش برای آبیاری مزرعه استفاده از سیستم‌های آبیاری تحت‌فشار است که بستگی به کیفیت آب می‌تواند بارانی یا قطره‌ای انجام شود مهم‌ترین مراحلی که مزرعه نعناع باید آبیاری شود پس از رویش و پس از تشکیل شاخه‌های جدید و در مرحله جوانه‌زنی و پس از اولین برداشت محصول است.
بهتراست در مبارزه با علف‌های هرز از روش‌های غیر شیمیایی استفاده شود واژ روش‌های مکانیکی نظیر وجین استفاده کنیم بدین ترتیب می‌توان در اوایل بهار خاک بین ردیف‌ها را برگردان نمود ولی چنانچه امکان اجرای روش مکانیکی وجود نداشت می‌توان از علف‌کش مرکازین بمیزان 3/5 تا 4 کیلوگرم در هکتار استفاده نماییم.
که در کشت‌های پاییزه در فصل بهار و قبل از رویش گیاه و در کشت‌های بهاره پس از کشت می‌توان از علف‌کش‌های نامبرده استفاده کنیم. درسال دوم و سوم اوایل بهار قبل از رویش دوباره گیاه کاربر علف‌کش‌های مرکازین بمیزان 4 تا 5 کیلوگرم و آرزین 3 تا 4 کیلوگرم در هکتار توصیه می‌شود. از علف‌کش سینبار نیز می‌توان قبل از رویش گیاه بمیزان 4 تا 5 کیلوگرم در هکتار بصورت محلول‌پاشی استفاده نمود. همچنین در طول رویش هم می‌توان از علف‌کش رون ستار بمیزان 3 تا 4 لیتر در هکتار استفاده نماییم. در طول دوره رشد بایستی با آفات و امراض مبارزه نماییم.
استفاده از سموم در تولید این گیاهان توصیه نمی‌شود ولی چنانچه آفات و امراض حالت طغیانی داشتند بهتراست با کارشناسان مربوطه مشورت واژ روش‌های بی‌خطر برای انسان و محیط‌زیست استفاده نمود.

برداشت محصول

در سال 2 تا 3 بار برداشت می‌شود و روش برداشت ارتباط نزدیک با نحوه استفاده از اندام‌های برداشت‌شده دارد. به عبارتی بستگی به این دارد که گیاه را باهدف سبزی یا تهیه اسانس برداشت نمائی‌ام. برای تهیه اسانس برداشت در مرحله گلدهی صورت می‌گیرد. و برای استفاده به‌عنوان سبزی قبل از گلدهی و از اندام‌های جوان و شاداب استفاده می‌شود.
برداشت ممکن است بسته به سطح زیر کشت بصورت دستی یا ماشین انجام شود درهرصورت گیاهان بایستی از ارتفاع 4 تا 5 سانتیمتری بریده شوند و مدتی بر روی زمین باقیمانده تا رطوبت اندام‌های برداشت‌شده به حدود 40 درصد کاهش یابد. این کار هم باعث کاهش حجم وهم تسریع در حمل‌ونقل گیاه می‌شود.
در بیشتر نقاط دنیا نعناع بدین‌صورت برداشت می‌شود اما اخیراً درروش جدید بلافاصله پس از برداشت گیاهان داخل جعبه‌های مخصوص گذاشته‌شده و به خشک‌کن‌ها هدایت می‌شوند و خشک می‌گردند.
اکثر محققان براین عقیده هستند که برداشت نباید قبل از خرداد انجام شود زیرا در این مرحله عطرمایه‌های استخراجی کیفیت چندانی نداشته و بیشترین اسانس منتون است.
بهترین زمان در اولین برداشت اول تا 25 تیرماه و دومین برداشت آخر مرداد تا 15 مهرماه و سومین برداشت تا 15 آذرماه است در این صورت سالانه 55 تا 60 کیلوگرم اسانس ازهر هکتار زمین به دست می‌آید. متوسط عملکرد سالانه وزن‌تر محصول 12 تا 20 تن در هکتار است مقدار اسانس تولیدی 2 تا 4 کیلوگرم به ازای هر تن محصول است.
چنانچه هدف از برداشت فقط برگ‌ها باشند بایستی صبح زود و قبل از گلدهی انجام شود عملکرد محصول در این روش 1/2 تا 1/8 تن در هکتار برگ خشک است.

ترکیبات شیمیایی

از نظر ترکیبات شیمیایی وجود اسانس روغنی فرار به مقدار 0/525 – 0/45 درصد در فودنج جبلی تأیید شده‌است. بررسی‌های دیگری نشان می‌دهد که اسانس روغنی موجود در فودنج جبلی در حدود ۵۰ درصد شامل تیمول است به علاوه ترکیب اسانس روغنی فرار آن دارای دی ال- پینن دی پنتن، لینالول، مقداری بی سیکلیک سسکیترپن و تری سیکلیک سسکی ترپن می‌باشد.


درصورت تمايل به اين مطلب امتياز دهيد: