طرح پرورش بز

يکى از قديمى‌ترين حيواناتى است که توسط افراد بشرى اهلى شده است. آثارى در دست است که نشان بز در حدود ۷۰۰۰ سال قبل از ميلاد مسيح اهلى شده است.
نوشته‌هاى زيادى مربوط به هزاران سال قبل به‌دست آمده است که اهميت بز را از نظر تأمين منابع شير، گوشت، کرک و پوست نشان مى‌دهند.
بز در تأمين معيشت خانوارها به‌خصوص در مناطق روستائى کشورهاى مديترانه‌اى و توسعه نيافته سهم بسيار زيادى دارد. ۵-۶ رأس بز را مى‌توان در همان مقدار مساحتى که براى يک گاو لازم است پرورش داد. دو رأس بز مى‌تواند احتياجات شير يک خانواده متوسط را در تمام طول سال فراهم کند.اهميت بز در تأمين احتياجات خانواده‌ها به اندازه‌اى است که به آن گاو خانوارهاى فقير نيز مى‌گويند. در مقايسه با وزن زنده يک بز شيرده خوب در تحت شرايط محيطى يکسان بيشتر از يک گاو شير مى‌دهد.بز قادر است در مناطقى از دنيا و در شرايطى که ساير حيوانات قادر به ادامه زندگى نيستند، زنده مانده و جهت استفاده افراد بشرى توليد داشته باشد. طبيعت تعليم‌پذيرى و جثه کوچک بز اين امکان را مى‌دهد که توسط خانم و بچه‌هاى خانواده به‌راحتى نگهدارى و مراقبت بشود.
امروزه بز در تمام کشورها پراکنده است و در بيشتر کشورها بز مهم‌ترين توليدکننده غذاى پروتئين حيوانى است و تمام افراد جامعه از توليدات گله‌هاى بز بهره مى‌برند. بيشترين تعداد بز در کشورهاى هندوستان، پاکستان و نيجيريه وجود دارد. بيشترين مقدار شير توليدى از بز با توجه به جمعيت انساني، به ترتيب در قطر، سومالي، موريتانى و قبرس توليد مى‌شود.کل جمعيت بز دنيا در سال ۱۹۹۲ در حدود ۴۷۰ ميليون رأس بوده است که در حدود ۷۵ درصد بزهاى دنيا در کشورهاى در حال توسعه و به‌صورت گله‌هاى کوچک در خانه‌ها و توسط کليه افراد خانوار پرورش داده مى‌شود.در طول دو جنگ جهانى توجه به بز جهت توليد و کمک به تأمين غذاى خانوارها بسيار زياد شد، به‌خصوص بعد از جنگ جهانى دوم جهت تأمين توليدات دامى و مواد اوليه صنايع توجه زيادى به بز شده است.در چند دهه اخير ارزش و اهميت پرورش بز در کشاورزى بيشتر مشخص شده است. با توجه به آزمايشات انجام گرفته در مورد تعيين جايگاه اصلى نشخوارکنندگان مشخص شده است که بز و ساير نشخوارکنندگان در چراگاه مى‌توانند مکمل يکديگر باشند. چراگاهى که توسط بز و گاو به‌صورت مخلوط مورد چرا قرار مى‌گيرد ۲۵ درصد توليد بيشترى دارد نسبت به موقعى که فقط گاو مورد چرا قرار مى‌گيرد بدون اينکه تخريبى در مرتع صورت بگيرد. اين بازده بيشتر از آنجا ناشى مى‌شود که بز از گياهان و علوفه‌هائى که گاو از آنها استفاده نمى‌کند، يا از قسمت‌هائى از مرتع که گاو نتوانسته است به آنجا دسترسى داشته باشد چرا مى‌کند.
در اکثر ممالک و جزاير بز به‌‌صورت وحشى وجود دارد. بيشترين بز وحشى در استراليا است، تخمين زده مى‌شود که بين ۵۰۰،۰۰۰ تا ۱،۰۰۰،۰۰۰ رأس بز در استراليا و ۳۰۰،۰۰۰ رأس در نيوزلند وجود دارد.منشاء بز در نيوزلند را به کاپتان کوک (Cook) نسبت مى‌دهند که درسال ۱۷۷۰ همراه خود بز را به اين کشور برده است. با توجه به بالا بودن قابليت زنده ماندن و توليدمثل در شرايط محيطى نامطلوب، جمعيت بزهاى وحشى بسيار زياد شده است. (در سال ۱۷۹۲ ميلادى ۵ رأس بز در جزيره کائوائى (Kauaai) رها شد و در سال ۱۸۵۰ در حدود ۲۶۵۱۹ رأس از اين بزها شکار شده بودند). زاد ولد زياد و جمعيت کنترل نشدنى بز سبب بدنامى اين حيوان در تخريب جنگل‌هاى و ايجاد بيابان‌ها شده است. در اکثر موارد انسان در تخريب جنگل نقش بسيار زيادى دارد. قطع درختان براى سوخت، انرژى و ساختن وسايل مختلف چوبى نقش بسيار عمده‌اى در تخريب جنگل‌ها دارد.در مديريت بد حيوانات همين‌طور بز سبب تخريب جنگل‌ها مى‌شود. در چنين مواردى اکثر حيوانات به‌علت عدم سازگارى از بين مى‌روند و چون بز مى‌تواند از سرشاخه‌هاى باقى‌مانده استفاده کرد و در شرايط نامساعد موجود زنده مانده و زاد ولد کند چنين متصور مى‌شود که بز تنها عامل تخريب بوده است.

بز از نظر رده‌بندى جانورى:

از نظر رده‌بندى جانورى بز از راسته زوج سمان (Artiodactylous) خانواده بوويده (Bovidea) و جنس کاپرا (Capra) مى‌باشد. جنس کاپرا شامل Ibex، Bezoar، Aegagrus و Markhor است.
بررسى‌ها نشان داده‌اند که منشاء بزهاى اهلى امروزه دنيا از بزهاى وحشى آسيائى (Bezoar و Capra hircus) و زيرگونه آنها (Capra hircus aegagrus) بز آسياى ميانه بوده است.اين‌گونه‌ها امروزه در ترکيه، ايران، شمال ترکمنستان، غرب افغانستان و بعضى جزاير يونان يافت مى‌شود.
اجداد بزهاى اهلى اروپائى به‌نظر مى‌رسد که از اروپاى شرقى بوده و در شمال غربى آسيا اهلى شده‌اند. امروزه بز اهلى (Capra hircus) به اشکال مختلف در سراسر دنيا وجود دارد.
شاید وقتی کلمه دامپروری به گوش می‌رسد، بلافاصله تنها تصویر یک گاوداری در ذهن نقش می‌بندد، اما امروز دیگر دامپروری به روش صنعتی تنها در دام سنگین خلاصه نمی‌شود و می‌تواند دام‌های سبک از جمله بز و گوسفند را نیز دربر بگیرد. بز، حیوانی است که شاید تا دو، سه سال اخیر تنها می‌شد آن را در مراتع آزاد یافت. ولی به دلیل مزایا و برتری که شیر این حیوان نسبت به گاو دارد، کم‌کم کارشناسان اصلاح‌نژاد به فکر تولید نژادی افتادند که بتوان شیر بیشتری از آن گرفت؛ در این صورت است که پرورش بز، توجیه اقتصادی پیدا می‌کند. البته هنوز هستند عشایری که به پرورش سنتی بز اکتفا کرده و حتی چادر اسکانشان را از موی این حیوان تامین می‌کنند.
شاید بیش از هشت ‌نژاد از این حیوان در کشور وجود داشته باشد. در این میان بز سانن بیشترین قابلیت را برای تولید شیر داراست. به جرأت می‌توان گفت کشور فرانسه در اصلاح ‌نژاد این نوع، پیشتاز دنیاست و دام‌های خود را به کشورهای دیگر صادر می‌کند. ایران هم از واردات این ‌نژاد مستثنا نبوده و اکنون حدود 15 واحد صنعتی در کشور وجود دارد که البته نوع سانن و آلپاین را پرورش می‌دهند.
بیایید تکلیف‌ را مشخص کنیم، نمی‌خواهیم سه، چهارم نیاز شیر بز ایران را تولید کنیم! ما فقط یک پرورش‌دهنده تازه کار هستیم که می‌خواهیم زندگی‌مان را بچرخانیم. حال در همین سطح محدود هم می‌توان 2 کار را پیش گرفت؛ اول، خرید بزهای تازه به دنیا آمده به قیمت کمتر و پرورش آنها برای شیردهی و دوم، خرید بزهای شیرده ماده و استحصال شیر بز! ما راه دوم را انتخاب می‌کنیم. این شما و این هم نیازهای کسب و کارتان.

مجوز

مانند هر کسب‌وکار دیگری گرفتن مجوزهای لازم از ملزومات اولیه است. سیاست‌های وزارت جهادکشاورزی طبق نیازها و امکاناتی که در مناطق مختلف کشور وجود دارد، به سازمان‌های متولی و زیرمجموعه ابلاغ می‌شود. سازمان‌هایی که سرمایه‌گذاران این حوزه باید با آنها در تعامل باشند، نظام مهندسی کشاورزی و نظام دامپزشکی است.
سرمایه‌گذار تقاضای خود را ابتدا به سازمان نظام مهندسی کشاورزی اعلام می‌کند. اگر طرح موردنظر، با سیاست‌های وزارتخانه همخوانی داشته باشد، تقاضا در سامانه مربوطه ثبت و به سازمان نظام دامپزشکی اعلام می‌شود. سازمان اخیر هم طی مدت یک ماه موظف است نظر نهایی خود را نسبت به قبول یا رد طرح اعلام کند. اگر طی یک ماه، خبری از سازمان نظام دامپزشکی نشد، نظام مهندسی وارد عمل شده و از 11 سازمان دیگر (مانند منابع طبیعی، گردشگری، آب، برق و…) برای مکان مورد‌نظر استعلام می‌کند. در صورت موافقت این سازمان‌ها پروانه تاسیس صادر می‌شود.
البته زمان آن هم بستگی به پیگیری متقاضی دارد. اما معمولا تا سه ماه جواب خواهد گرفت. لازم به ذکر است طبق قانون، تعرفه کارشناسی برای سازمان نظام مهندسی کشاورزی، 113هزار تومان و برای سازمان نظام دامپزشکی، 131هزار تومان است بع علاوه هزینه ه تهیه طرح توجیهی که در مجموع 700 تا 900هزار تومان برای اخذ موافقت اصولی، پروانه تاسیس و پروانه بهره‌برداری از حساب سرمایه‌گذار کم می‌شود.
برای شروع کسب وکار حداقل یک گله 50 رأسی نیاز است تا توجیه اقتصادی داشته باشد. برای همین، با در نظر گرفتن تمام جزییات، سرمایه‌گذار به فضایی دست‌کم 300متری احتیاج دارد. زیرا هر رأس بز، حدود چهار متر مساحت اعم از مسقف و غیرمسقف می‌خواهد. از طرفی باید به فکر اسکان کارگران، دفتر مدیریت، راهرو بین بهاربندها و غیره هم بود.

زمین

طبیعی است که به یک زمین نیاز داریم. البته اهمیتی ندارد که دامداری حتما در محیط بسته باشد. بزهای سانن نسبت به سرما مقاوم‌اند، تنها مسئله این است که در هوای گرم دچار مشکل‌ می‌شوند. پس به‌عنوان مثال، به نوعی شرایط محیطی مانند دامنه‌های شمالی تهران نیاز داریم. دقت کنید! بزهای سانن را در کویر لوت نمی‌شود پرورش داد. قیمت زمین هم در محلی مانند آبسرد دماوند متری 200هزار تومان است. اما سؤال اینجاست که چرا آبسرد دماوند؟ پاسخ آنکه آبسرد دماوند به‌عنوان منطقه‌ای با آب و هوای مناسب پرورش بز سانن و البته قیمت‌های نه چندان متورم، بهترین مثال ممکن بود.

مسقف کردن

درست است که بزهای ما به سرما مقاوم‌اند اما این دلیل نمی‌شود که آنها را به امان خدا زیر باد و باران رها کنیم!باید محیطی مسقف برای دام آماده کنیم که درصورت ایجاد یخبندان و هوای زیر صفر، بتوانیم دورش را بپوشانیم. نصب ستون و سقف‌دار کردن بخشی از زمین‌مان که محل پرورش بزهاست با احتساب استفاده از ورق‌های ایرانیتی گالوانیزه و ضدزنگ حدود متری 80هزار تومان آب می‌خورد.

شیردوش صنعتی

با اینکه تعداد بزها خیلی زیاد نیستند اما نمی‌توان تک‌تک آنها را با دست دوشید؛ به‌ویژه که هر بز در دوره شیردهی خود روزی 3/5 الی 4 لیتر شیر تولید می‌کند و این دوره حدود 300روز یا تقریبا 10‌ماه طول می‌کشد. یک شیردوش متحرک صنعتی که کارمان را راه بیندازد حدود یک‌میلیون و500 هزار‌تومان خرج دارد.

خوراک

آن دوره گذشت که یک زمین چند هکتاری پر از علف وجود داشت و دام در آنها می‌چرید. ما از آنها بیشترین و بهترین شیر را می‌خواهیم. پس نیاز داریم که برایشان خوراک تهیه کنیم و البته گاهی هم به راه رفتن و چریدن مشغولشان کنیم. خوراک معمولی دام شیرده که شامل تمام مواد مورد نیاز ازجمله غلات می‌شود، کیلویی حدود هزار و پانصد تومان است.

واکسیناسیون

بزهای سانن بیماری خیلی خاصی ندارند و کمتر به بیماری‌های مسری مشترک بین دام‌های دیگر دچار می‌شوند. هزینه واکسیناسیون آنها هم خیلی گران نیست. حدود 3هزار تومان به ازای هر بز که برای یک سال کافی‌است. چقدر نازنین‌اند این بزها!
می‌شود بدون وجود بز، کار دامداری و استحصال شیر را انجام داد؟ بدیهی است که نه! این تنها نقطه تاریک ماجرای بزهای ماست. آنها به طرز جالبی گران‌تر و البته بزرگ‌تر و سنگین‌تر از بزهای بومی هستند. قیمت آنها حدود یک و نیم تا 2میلیون تومان به ازای هر بز نر و 2 میلیون‌و 500 الی 3 میلیون به ازای بزهای شیرده ماده است که ما این دومی‌ها را لازم‌ داریم.

چند ویژگی بز سانن

بزهای سانن به‌طور متوسط 60‌کیلو وزن دارند.
هر بز شیرده هرروز 5‌درصد وزنش، غذا می‌خورد که می‌شود 3‌کیلوگرم خوراک در هر روز.
هر بز برای تولید یک لیتر شیر، 10 لیتر آب می‌نوشد.
شیر، گوشت، کرک، پشم و حتی روده این بز‌ها قابل استفاده است.
قابلیت بچه‌زایی این نوع بز بسیار بالاست. آنها در هر سال 3 بزغاله به دنیا می‌آورند.
بز‌های سانن از دوقلو‌زا‌ترین موجودات روی زمین‌اند! از هر دو بار آبستنی یک بز سانن معمولا یکی دوقلوزایی است.
توانایی سازگاری نژادی این بز بسیار قابل‌توجه است. آنها بدون هیچ مشکلی با نژاد‌های بومی ترکیب می‌شوند و نژاد‌های دورگه پایدار به‌وجود می‌آورند.
اغلب پرورش‌دهندگان معتقدند که در اختیار داشتن یک زمین کشت، در کنار واحد دامپروری ضروری است. گفته می‌شود یک هکتار زمینی که علوفه می‌دهد برای 60 رأس کفایت می‌کند. بنابراین می‌توان سرمایه‌گذار را مدیری دانست که با تلفیق کشت و صنعت، واحدی را تاسیس می‌کند تا بتواند از آن سود ببرد.

جالب اینجاست که برخلاف گاو، چندقلوزایی در این حیوان امری عادی است و دوره آبستنی آن هم پنج‌ماه طول می‌کشد. با توجه به اینکه سه‌ماه هم برای بازگشت رحم بعد از زایمان نیاز است، با یک حساب سرانگشتی می‌توان نتیجه گرفت که در هر دو سال، سه مرحله زایمان خواهد داشت. سرمایه‌گذار می‌تواند از تسهیلات مختلف هم استفاده کند. از آنجا که بخش کشاورزی با مشکلات کمبود نقدینگی مواجه است، بعید به نظر می‌رسد بتوان از تسهیلات آن‌که سودی کمتر از 17درصد دارد، استفاده کرد. بنابراین به ناچار باید به تسهیلات بانکی که اغلب سود آن بالای 23درصد است، قناعت شود.
نگهداری گله بز، بسیار راحت‌تر از دام‌های دیگری مانند گاو است. زیرا این حیوان می‌تواند از دمای منفی 25 تا مثبت 45 درجه را تحمل کند. از طرف دیگر انعطاف‌پذیری آن نسبت به خوراک بسیار زیاد است و حتی می‌توان از برخی ضایعات کشاورزی در تغذیه بز استفاده کرد. گذشته از اینها مقاومت بز در برابر بیماری‌ها و مشکلات بهداشتی مثال‌زدنی است. ناگفته نماند که قیمت هر رأس بز مولد، بیشتر از دو میلیون تومان نیست و سرمایه‌گذار می‌تواند آن را از مراکز اصلاح‌نژاد یا دامداری‌هایی که مشغول پرورش آن هستند، تامین کند. بز سانن معمولا در شش‌ماهگی به سن بلوغ می‌رسد و از آن به بعد توانایی تولید مثل دارد.
هم‌اکنون پرورش صنعتی این حیوان بیشتر در مناطق مرکزی، روندی رو به رشد دارد؛ مناطقی مانند یزد، اصفهان و اراک. پرورش بز همان‌طور که گفته شد از قدیم‌الایام به‌صورت سنتی و چرای مرتعی وجود داشته و طبق کاوش محققان، قدیمی‌ترین گله پرورشی در منطقه اندیمشک پیدا شده است. اما یکی از محدودیت‌هایی که ممکن است در سرمایه‌گذاری خلل ایجاد کند، بحث تامین منابع آب است. طبق اطلاعات موجود، هر رأس بز حداقل در هر روز به 5/9 لیتر آب احتیاج دارد. بنابراین بسیار مهم است که سرمایه‌گذاران بیش از هر چیز به فکر تامین مایه حیات باشند. اگر مشکلی در این زمینه نبود، باقی مسائل به مرور حل خواهد شد.
پرورش بز می‌تواند یکی از فرصت‌های ناب سرمایه‌گذاری باشد. زیرا هم‌اکنون نوع اصلاح‌نژاد شده آن تا روزی پنج کیلوگرم شیر تولید می‌کند و هر کیلوگرم آن به قیمت 2500 تا 3000هزار تومان به فروش می‌رسد. البته به جز شیر، گوشت، مو، پوست، کرک و حتی شاخ آن نیز سودآور است و پتانسیل تجارت در بازار را دارد. از شیر بز، پنیر و ماست بسیار مرغوب تولید می‌شود که قیمتی بالاتر از نرخ همین اقلام توسط شیر گاو برای آن تعیین می‌شود. حمایت‌های دولتی نیز شامل حال سرمایه‌گذاران خواهد شد که از آن جمله می‌توان به تامین مایه ژنتیکی به‌صورت رایگان تا دو نسل متوالی برای گله مورد‌نظر اشاره کرد.